Çocuk ve ergen psikiyatrisinden yetişkin psikoloğuna, depresyondan panik atağa kadar merak ettiklerinizi sade bir dille anlatıyoruz. Doğru uzmana ne zaman ve nasıl başvuracağınızı öğrenin.
Ruh sağlığı alanında en sık karıştırılan iki meslek psikiyatrist ve psikologdur. Psikiyatrist, tıp fakültesini bitirdikten sonra psikiyatri uzmanlığı eğitimi almış bir hekimdir. Belirtileri değerlendirir, tanı koyar, gerekirse ilaç tedavisi başlatır ve tedavinin seyrini izler. Psikolog ise psikoloji eğitimi almış, klinik değerlendirme ve psikoterapi yapan uzmandır; ilaç yazmaz. Depresyon, kaygı bozuklukları ve travma gibi pek çok sorunda en iyi sonuç, psikiyatristin tıbbi takibi ile psikoloğun terapi desteği birlikte yürüdüğünde alınır.
| Psikiyatrist | Psikolog | |
|---|---|---|
| Eğitim | Tıp fakültesi ve psikiyatri uzmanlığı | Psikoloji lisansı, çoğunlukla klinik psikoloji yüksek lisansı |
| Tanı ve ilaç | Tanı koyar, ilaç başlatır ve izler | Değerlendirme yapar, ilaç yazmaz |
| Psikoterapi | Bir kısmı terapi de uygular | Temel çalışma alanıdır |
| Ne zaman? | Belirtiler ağır, uzun süreli ya da günlük yaşamı bozuyorsa | Duygusal zorluk, ilişki, uyum ve davranış konularında |
Çocuk ve ergen psikiyatristi, doğumdan 18 yaşına kadar olan dönemdeki ruhsal ve gelişimsel sorunlarla ilgilenir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), otizm spektrum bozukluğu, kaygı ve okul reddi, ergenlikte depresyon, yeme sorunları ve öfke nöbetleri sık başvuru nedenleridir. Değerlendirme yalnızca çocukla değil aileyle, gerektiğinde okulla da yapılır; tedavi planı çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre hazırlanır.
Çocuk ve ergen psikoloğu; oyun terapisi, bilişsel davranışçı terapi ve aile görüşmeleri gibi yöntemlerle çocuğun duygularını tanımasına ve zorlukla baş etmesine yardım eder. Kardeş kıskançlığı, sınav kaygısı, uyum sorunları, boşanma sonrası süreç ve sosyal beceri güçlükleri psikoloğun sık çalıştığı konulardır. Gelişim ve zekâ değerlendirmeleri de bu alandadır.
Yetişkin psikiyatrisi 18 yaş üstündeki ruhsal rahatsızlıkların tanı ve tedavisini kapsar. Depresyon, yaygın kaygı bozukluğu, panik bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk, bipolar bozukluk, şizofreni, uyku bozuklukları ve bağımlılıklar bu alandadır. Psikiyatrist gerektiğinde kan tahlilleri gibi tetkiklerle bedensel nedenleri de dışlar ve ilaç tedavisinin etkisini, yan etkilerini düzenli olarak izler.
Yetişkin psikoloğu; kaygı, düşük ruh hali, stres, yas, ilişki ve iletişim sorunları, özgüven ve iş yaşamındaki tükenmişlik gibi konularda psikoterapi uygular. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve EMDR gibi kanıta dayalı yöntemler, belirtileri azaltmanın yanında kişinin kendini daha iyi tanımasını da sağlar. Terapi genellikle haftalık seanslarla planlanır.
Aşağıdaki rahatsızlıkların hepsi tedavi edilebilir. Belirtiler iki haftadan uzun sürüyor, iş, okul ya da aile yaşamınızı etkiliyorsa bir uzmana başvurmak için beklemeyin.
Süregen mutsuzluk, isteksizlik, uyku ve iştah değişikliği, değersizlik düşünceleri. İlaç ve psikoterapi birlikte en etkili yaklaşımdır.
Kontrol edilemeyen endişe, gerginlik, kas ağrıları ve uykusuzluk. Bilişsel davranışçı terapi ile belirgin düzelme sağlanır.
Ani başlayan çarpıntı, nefes darlığı ve ölüm korkusu atakları. Doğru tedaviyle ataklar seyrekleşir ve kaybolur.
Zihinden atılamayan düşünceler ve tekrarlayan kontrol, temizlik davranışları. Maruz bırakma terapisi ve ilaç etkilidir.
Dikkat dağınıklığı, hareketlilik ve dürtüsellik. Çocuklukta başlar, yetişkinlikte de sürebilir; ilaç ve davranışsal yöntemlerle yönetilir.
Depresyon dönemleri ile taşkın, enerjik dönemlerin dönüşümlü görülmesi. Düzenli ilaç tedavisi ve takip gerektirir.
Yaşanan sarsıcı bir olayın ardından kâbuslar, irkilme ve kaçınma. Travma odaklı terapiler ve EMDR yardımcı olur.
Uykuya dalamama, sık uyanma ya da sabah yorgun kalkma. Çoğu zaman altta yatan kaygı ya da depresyonla birlikte ele alınır.
Psikiyatrist tıp fakültesinden sonra psikiyatri uzmanlığı yapmış hekimdir; tanı koyar, gerektiğinde ilaç tedavisi başlatır ve izler. Psikolog ise psikoloji eğitimi almış, değerlendirme ve psikoterapi yapan uzmandır; ilaç yazamaz. Birçok rahatsızlıkta ikisi birlikte çalışır.
Dikkat sorunu, belirgin davranış değişikliği, uyku ve yeme düzeninde bozulma, kendine zarar verme ya da okula gitmeyi reddetme gibi durumlarda önce çocuk ve ergen psikiyatristinin değerlendirmesi uygundur. Uyum, kardeş kıskançlığı ya da sınav kaygısı gibi konularda çocuk ve ergen psikoloğu ile başlamak da mümkündür.
Yakınmanın ne zaman başladığı, günlük yaşamı nasıl etkilediği, uyku, iştah, iş ya da okul durumu, geçmiş hastalıklar ve kullanılan ilaçlar konuşulur. Gerekirse ölçekler ya da tetkikler istenir ve birlikte bir tedavi planı yapılır.
Depresyon ve kaygı tedavisinde sık kullanılan ilaçların çoğu bağımlılık yapmaz. Bazı sakinleştirici ilaçlar ise kısa süreli ve dikkatli kullanılmalıdır. İlaç dozu, süresi ve bırakılması mutlaka hekim kontrolünde planlanmalıdır.
Takip görüşmeleri ve birçok psikoterapi türü için online görüşme etkili bir seçenektir. Ancak ilk değerlendirmede, çocuklarda ve ağır belirtilerde yüz yüze görüşme daha uygun olabilir. Acil bir durumda 112 aranmalıdır.