Takıntı ve zorlantı
OKB'de iki temel bileşen vardır. Takıntılar (obsesyonlar), kişinin zihnine istemeden giren, mantıksız ya da aşırı olduğunu çoğu zaman kendisinin de bildiği, ama uzaklaştıramadığı düşünce, imge ya da dürtülerdir. Zorlantılar (kompulsiyonlar) ise bu takıntıların yarattığı sıkıntıyı azaltmak ya da korkulan bir şeyin olmasını önlemek için yapılan tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. Bir zorlantı kısa süreliğine rahatlama sağlar; ama takıntı kısa süre sonra yeniden gelir ve döngü devam eder.
Sık görülen biçimler
| Takıntı | Zorlantı |
|---|---|
| Mikrop, kir, hastalık bulaşma korkusu | Uzun süreli yıkanma, temizlik, dokunmaktan kaçınma |
| Kapıyı kilitlememiş, ocağı açık bırakmış olma kuşkusu | Defalarca kontrol etme, geri dönüp bakma |
| Simetri, düzen ve “tam olma” ihtiyacı | Eşyaları hizalama, bir işi doğru hissedene kadar tekrarlama |
| Birine istemeden zarar verme korkusu | Bıçakları saklama, kaçınma, sürekli güvence isteme |
| Dinî, ahlaki ya da cinsel içerikli istenmeyen düşünceler | Zihinden belirli sözcükler tekrarlama, dua etme, itiraf etme |
| Bir şeyi atınca önemli bir şeyin kaybolacağı korkusu | Eşya biriktirme |
Bazı kişilerde zorlantılar dışarıdan görülmez; tamamen zihin içinde gerçekleşir. Örneğin kötü bir düşüncenin ardından iyi bir düşünceyi zihinde tekrar etmek ya da olayları zihinde defalarca gözden geçirmek bu türdendir.
OKB ile titizlik arasındaki fark
Gündelik dilde düzenli ya da temiz olmayı seven kişiler için “OKB'si var” denir. Oysa titizlik bir kişilik özelliğidir ve kişiye çoğu zaman keyif verir. OKB'de ise ritüeller kişiye keyif vermez, tersine onu yorar; kişi bunları yapmak zorunda hisseder, günde bir saatten fazla zamanını alabilir ve iş, okul, ilişkiler ve uyku ciddi biçimde etkilenir. OKB yaşayan kişiler çoğu zaman düşüncelerinden utanır ve onları uzun yıllar saklar.
Nedenler
OKB'de kalıtsal yatkınlık vardır; ailesinde OKB ya da tik bulunan kişilerde daha sık görülür. Beyindeki belirli devrelerin, özellikle hata algılama ve davranışı durdurma ile ilgili bölgelerin işleyişinde farklılıklar gösterilmiştir. Stresli yaşam olayları, gebelik ve doğum sonrası dönem gibi değişiklikler belirtilerin başlamasını ya da artmasını tetikleyebilir. Nadiren çocuklarda bir enfeksiyonun ardından çok ani başlayan tablolar görülebilir.
Psikiyatrist ne yapar, psikolog ne yapar?
| Psikiyatrist | Psikolog | |
|---|---|---|
| Değerlendirme | Tanıyı koyar, depresyon, tik ve diğer eşlik eden durumları değerlendirir | Takıntıların türünü ve şiddetini ayrıntılı olarak haritalar |
| Ölçüm | Yale-Brown ölçeği ile şiddeti belirler ve izler | Aynı ölçekle terapi sürecindeki değişimi takip eder |
| Tedavi | Gerekirse ilaç başlatır, dozu ve süreyi yönetir | Maruz bırakma ve tepki önleme terapisini yürütür |
Tedavi
Maruz bırakma ve tepki önleme: OKB tedavisinde en etkili psikoterapi yöntemidir ve bilişsel davranışçı terapi içinde uygulanır. Kişi, terapistle birlikte hazırladığı bir basamak listesi doğrultusunda, takıntılarını tetikleyen durumlarla kolaydan zora doğru karşılaşır ve bu sırada ritüelini yapmamayı dener. Sıkıntı önce artar, sonra kendiliğinden azalır. Her başarılı adım, beynin “ritüel yapmasam da felaket olmuyor” bilgisini öğrenmesini sağlar.
İlaç tedavisi: OKB'de antidepresanlar etkilidir; ancak genellikle depresyonda kullanılandan daha yüksek dozlara ve daha uzun bir süreye ihtiyaç duyulur. Etkinin tam olarak ortaya çıkması birkaç ay sürebilir. Ayrıntılar için ilaç tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
Orta ve ağır OKB'de terapi ve ilacın birlikte kullanılması çoğu zaman en iyi sonucu verir. Tedaviye yanıt vermeyen ağır tablolarda uzman merkezlerde ek seçenekler değerlendirilebilir.
Aileler ve yakınlar için
OKB çoğu zaman bütün aileyi içine çeker. Yakınlar, kişinin sıkıntısını azaltmak için güvence verir, ritüellere katılır ya da ev düzenini onun kurallarına göre değiştirir. Bu iyi niyetli davranışlar OKB'nin sürmesine katkıda bulunur. Tedavi sürecinde yakınların bu katılımı terapistle birlikte planlanmış adımlarla azaltmaları, kişiyi suçlamadan ama ritüellere ortak olmadan destek olmaları önemlidir. Bu konuda aile temelli tedaviler sayfamız yol gösterici olabilir.
Eşlik eden durumlar
OKB'ye depresyon, diğer kaygı bozuklukları, tik bozuklukları ve yeme bozuklukları sık eşlik eder. Bazı kişilerde beden algısıyla ilgili takıntılar, saç yolma ya da deri yolma gibi tekrarlayan davranışlar da görülebilir. Bu durumların tanınması tedavi planını etkiler.
Çocuk, ergen ve yetişkinde farklılıklar
Çocuklar takıntılarının mantıksız olduğunu her zaman fark etmeyebilir ve ritüelleri ailelerini de içine alabilir. Ergenlerde istenmeyen cinsel ya da dinî düşünceler ve yoğun utanç ön plandadır. Yetişkinlerde ise OKB yıllarca gizlenebilir ve kişi ancak yaşamı belirgin biçimde kısıtlandığında başvurur. Gebelik ve doğum sonrasında bebeğe zarar verme korkusu biçiminde ortaya çıkan OKB de sık görülür ve tedavi edilebilir.
Bir ritüelin anatomisi
OKB'nin nasıl işlediğini bir örnekle görmek kolaylaştırır. Evden çıkarken kapıyı kilitleyen biri merdivenlerden inerken “Ya kilitlemediysem?” sorusuyla durur. Bu soru bir kuşku duygusu ve yoğun bir huzursuzluk yaratır. Kişi geri dönüp kapıyı kontrol eder ve kısa süreli bir rahatlama yaşar. Ancak sokağa çıktığında “Gerçekten iyi baktım mı?” sorusu yeniden gelir. Her kontrol, beynin bir sonraki seferde daha da emin olmak istemesine yol açar. Zamanla kontrol sayısı artar, işe geç kalınır ve kişinin kendine güveni sarsılır. Tedavide bu döngünün farkına varmak ve kontrol etmeden yoluna devam ederken yaşanan huzursuzluğa tahammül etmeyi öğrenmek temel hedeftir.
İnternet ve OKB
Bazı OKB türleri internet çağında yeni biçimler kazanmıştır. Sağlıkla ilgili takıntıları olan kişiler belirtilerini saatlerce araştırabilir, ilişki takıntısı olan kişiler partnerleriyle ilgili testler çözebilir, dinî ya da ahlaki kaygıları olanlar sürekli yanıt arayabilir. Bu araştırmalar bir güvence arama ritüelidir ve kısa vadede rahatlatsa da takıntıyı besler. Tedavide bu tür çevrim içi ritüeller de ele alınır.
Ne zaman başvurmalı?
Zihninizden atamadığınız düşünceler ve bunlara bağlı tekrarlayan davranışlar günde önemli bir zamanınızı alıyor, işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa bir psikiyatrist ya da psikologla görüşmeniz önerilir. OKB ne kadar erken tedavi edilirse, ritüellerin yaşamın daha geniş alanlarına yayılması o kadar önlenir.