Ölçeğin kökeni ve amacı
Y-BOCS, 1980'lerin sonunda obsesif kompulsif bozukluk araştırmalarında belirtilerin şiddetini standart bir yolla ölçmek amacıyla geliştirildi. O zamana kadar kullanılan pek çok ölçek, takıntıların içeriğini sayıyor ama ne kadar ağır olduklarını yeterince yansıtmıyordu. Y-BOCS'un yeniliği, takıntıların türünden bağımsız olarak kişinin yaşamındaki yükünü ölçmesiydi. Bugün hem klinik uygulamada hem de araştırmalarda OKB şiddetinin ölçülmesinde altın standart olarak kabul edilir ve pek çok dile, Türkçe dahil, uyarlanmıştır.
Ölçeğin iki parçası
Belirti listesi: İlk aşamada geniş bir liste üzerinden kişinin geçmişte ve şu anda yaşadığı takıntı ve zorlantılar belirlenir. Liste; bulaşma, saldırganlık, cinsellik, din, simetri ve düzen, biriktirme, bedenle ilgili takıntılar ile temizleme, kontrol etme, tekrarlama, sayma, düzenleme ve biriktirme gibi zorlantıları kapsar.
Şiddet ölçeği: İkinci aşamada takıntılar ve zorlantılar için ayrı ayrı beş soru sorulur. Toplam on madde, her biri 0 ile 4 arasında puanlanır ve toplam puan 0 ile 40 arasında değişir.
| Boyut | Takıntılar için | Zorlantılar için |
|---|---|---|
| Kaplanan zaman | Düşünceler günde ne kadar zaman alıyor? | Ritüeller günde ne kadar zaman alıyor? |
| İşlevde aksama | Düşünceler iş, sosyal yaşam ve günlük işleri ne kadar etkiliyor? | Ritüeller günlük yaşamı ne kadar aksatıyor? |
| Sıkıntı | Düşünceler ne kadar huzursuzluk veriyor? | Ritüel engellendiğinde ne kadar sıkıntı oluyor? |
| Direnç | Düşüncelere karşı koymak için ne kadar çaba harcanıyor? | Ritüellere karşı koymak için ne kadar çaba harcanıyor? |
| Kontrol | Düşünceler ne kadar durdurulabiliyor? | Ritüeller ne kadar durdurulabiliyor? |
Puanlar nasıl yorumlanır?
Toplam puan arttıkça belirtilerin şiddeti artar. Genel olarak düşük puanlar belirtilerin hafif olduğunu, orta puanlar günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen bir tabloyu, yüksek puanlar ise ağır ve yaşamı ciddi biçimde kısıtlayan belirtileri gösterir. Ancak puanlar tek başına yorumlanmaz; kişinin genel durumu, eşlik eden hastalıklar ve yaşam koşullarıyla birlikte değerlendirilir. Tedavi araştırmalarında puandaki belirli oranlarda düşüş, tedaviye yanıtın ve iyileşmenin ölçütü olarak kullanılır.
Nasıl uygulanır?
Y-BOCS bir kâğıt kalem testi değil, eğitim almış bir uzmanın yürüttüğü yarı yapılandırılmış bir görüşmedir. Uzman soruları sorar, kişinin yanıtlarını gerektiğinde açıklığa kavuşturur ve her maddeyi kendi klinik değerlendirmesiyle puanlar. Bu yapı, kişinin belirtileri küçümsemesi ya da abartması gibi durumların fark edilmesini sağlar. Kendi kendine doldurulan sürümleri de geliştirilmiştir; ancak bunlar klinik görüşmenin yerini tutmaz ve daha çok tarama ya da takip amacıyla kullanılır.
Çocuk ve ergen sürümü
Çocuklar için uyarlanmış sürüm (CY-BOCS), aynı yapıyı korurken soruları çocukların anlayabileceği bir dille sorar ve ebeveynlerden alınan bilgileri de değerlendirmeye katar. Küçük çocuklar ritüellerini ve bunlara harcadıkları zamanı tarif etmekte zorlanabilir; ebeveyn gözlemleri bu boşluğu doldurur. Ergenlerde ise değerlendirmenin bir bölümünün aile olmadan yapılması, utanç verici bulunan takıntıların paylaşılmasını kolaylaştırır.
Kimler uygular?
Y-BOCS'u psikiyatristler, klinik psikologlar ve bu ölçeğin uygulanması konusunda eğitim almış diğer ruh sağlığı uzmanları uygular. Ölçeğin güvenilir sonuç vermesi, uygulayanın OKB hakkındaki deneyimine ve puanlama kurallarına uymasına bağlıdır.
Tedavide kullanımı
Y-BOCS, obsesif kompulsif bozukluğun tedavi planlamasında ve takibinde merkezî bir rol oynar. Belirti listesi, terapide hangi ritüellerin hangi sırayla ele alınacağını belirlemeye yardım eder. Şiddet puanı ise tedavi seçimine yön verir: Hafif ve orta düzeyde genellikle maruz bırakma temelli bilişsel davranışçı terapi ile başlanırken, ağır tablolarda terapiye ilaç tedavisi eklenir. Tedavi süresince ölçeğin belirli aralıklarla tekrarlanması, ilerlemenin nesnel olarak izlenmesini sağlar.
Sınırlılıklar
Y-BOCS tanı koymak için tasarlanmamıştır; OKB tanısı ayrıntılı bir psikiyatrik değerlendirmeyle konur. Ölçek, kişinin içgörüsünü, yani takıntılarının aşırı olduğunu ne ölçüde fark ettiğini ayrıca ölçmez; bazı sürümlerde ek maddelerle bu bilgi toplanır. Kaçınma davranışları ağır olan kişilerde zorlantılar az görünebilir ve puan gerçek şiddetin altında kalabilir; deneyimli uzman bu durumu göz önünde bulundurur. Biriktirme gibi bazı belirtiler için ayrı ölçekler daha uygun olabilir.
Değerlendirmeye hazırlık
Görüşmeden önce birkaç gün boyunca takıntılarınızın ve ritüellerinizin ne zaman ortaya çıktığını, ne kadar sürdüğünü ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini kısaca not etmeniz yararlıdır. Kaçındığınız durumları ve yakınlarınızın ritüellerinize nasıl katıldığını da düşünmeniz, değerlendirmenin daha doğru olmasını sağlar. Utandığınız düşünceleri paylaşmakta zorlanabilirsiniz; ancak bu tür düşüncelerin OKB'de çok sık görüldüğünü ve uzmanların bunları yargılamadan dinlediğini bilmek önemlidir.
Diğer ölçeklerle birlikte
Y-BOCS çoğu zaman tek başına kullanılmaz. Eşlik eden depresyonu ve kaygıyı ölçen ölçekler, kişinin genel işlevselliğini değerlendiren araçlar ve gerektiğinde tiklerin şiddetini ölçen ölçekler de değerlendirmenin parçası olabilir. Bu bütünlüklü yaklaşım, tedavi planının kişinin bütün ihtiyaçlarını karşılamasını sağlar.
Örnek bir değerlendirme
Yirmi sekiz yaşında bir kişi, ellerinin mikroplu olduğu düşüncesiyle günde yirmi kez el yıkadığını, kapı kollarına dokunmamak için dirseğini kullandığını ve eve gelen misafirlerden kıyafetlerini değiştirmelerini istediğini anlatıyor olsun. Belirti listesinde bulaşma takıntıları ve temizlik zorlantıları öne çıkar. Şiddet sorularında düşüncelerin gün içinde birkaç saat aldığı, iş yerinde dikkatini ciddi biçimde dağıttığı, ritüeller engellendiğinde yoğun sıkıntı yaşandığı, kişinin direnmeye çalıştığı ama çoğu zaman başaramadığı anlaşılır. Toplam puan, belirtilerin orta-ağır düzeyde olduğunu gösterir. Tedavi planı buna göre yapılır; birkaç ay sonra tekrarlanan değerlendirme, puanın belirgin biçimde düştüğünü ve kişinin günlük yaşamına daha rahat döndüğünü gösterir.
İçgörü ve kaçınmanın değerlendirilmesi
Y-BOCS'un bazı uygulamalarında ana maddelere ek olarak içgörü, kaçınma, aşırı sorumluluk duygusu ve kararsızlık gibi konuları değerlendiren ek maddeler de kullanılır. İçgörüsü düşük, yani takıntılarının aşırı olduğunu fark etmekte zorlanan kişilerde tedavi yaklaşımı farklılaşabilir. Ağır kaçınma davranışları olan kişilerde ise, ritüeller az görünse de yaşamın ciddi biçimde kısıtlandığı göz önünde bulundurulur.
Ne zaman başvurmalı?
Zihninizden atamadığınız düşünceler ve bunlara bağlı tekrarlayan davranışlar yaşamınızı etkiliyorsa bir psikiyatrist ya da psikologla görüşerek ayrıntılı bir değerlendirme isteyebilirsiniz. Y-BOCS bu değerlendirmenin önemli bir parçası olabilir.