Nörogelişimsel bozukluk ne demek?
Beyin, anne karnından başlayarak ergenliğin sonuna kadar hızla gelişir. Bu süreçte sinir hücreleri arasında milyarlarca bağlantı kurulur ve bu bağlantılar deneyimlerle şekillenir. Nörogelişimsel bozukluklarda bu büyümenin bazı alanları akranlarınınkinden belirgin biçimde ayrışır ve bu ayrışma zamanla kaybolmaz. Bu farklılıklar kişinin öğrenme, iletişim, dikkat, hareket ya da sosyal ilişkiler alanındaki becerilerini etkiler.
Bu tanımın önemli bir yanı, belirtilerin gelişimin erken döneminde, çoğu zaman okul çağından önce ortaya çıkmasıdır. Bazı durumlar, örneğin hafif öğrenme güçlüğü ya da dikkat eksikliği, ancak okul ya da iş yaşamının talepleri arttığında belirgin hâle gelebilir.
Bu grupta yer alan durumlar
| Durum | Kısa açıklama |
|---|---|
| Zihinsel yetersizlik | Düşünme, öğrenme ve kendine bakma becerilerinin genel olarak yaşın gerisinde kalması |
| İletişim bozuklukları | Dil gelişiminde gecikme, konuşma sesi bozuklukları, kekemelik, sosyal iletişim güçlüğü |
| Otizm spektrum bozukluğu | Karşılıklı iletişim ve ilişki kurmada farklılık, dar ilgiler, yineleyen davranışlar |
| Dikkat eksikliği ve hiperaktivite | Odağı sürdürmede, hareketi ve dürtüleri frenlemede güçlük |
| Özgül öğrenme güçlüğü | Okuma (disleksi), yazma ya da aritmetikte (diskalkuli) beklenmedik güçlük |
| Motor bozukluklar | Gelişimsel koordinasyon bozukluğu, tikler ve tekrarlayıcı hareketler |
Aynı kişide bu başlıklardan ikisinin ya da üçünün birlikte bulunması şaşırtıcı değildir; okuma güçlüğü ile dikkat sorunları ya da otizm ile hareketlilik sık rastlanan eşleşmelerdir. Ayrıntılar için otizm, otizm spektrum bozukluğu, DEHB ve tik bozuklukları sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Olası nedenler
Nörogelişimsel bozukluklar çoğu zaman kalıtsal ve çevresel etkenlerin birlikte etkisiyle ortaya çıkar. Bazı durumlarda belirli bir genetik farklılık ya da sendrom saptanır. Erken doğum, gebelikte bazı enfeksiyonlar, alkol ve bazı ilaçlara maruz kalma, doğum sırasında oksijen eksikliği ve erken çocuklukta geçirilen ağır hastalıklar risk etkenleri arasındadır. Pek çok kişide ise belirgin bir neden bulunamaz. Bu durumların ebeveyn tutumlarından kaynaklanmadığını vurgulamak önemlidir.
Erken fark etmek
Gelişim izleminde bazı işaretler dikkat gerektirir: sosyal gülümsemenin, göz temasının ve işaret etmenin az olması, konuşmanın belirgin biçimde gecikmesi, emekleme, oturma ve yürümenin belirgin biçimde geç kalması, kazanılmış becerilerin kaybolması, okul çağında okumayı sökmekte belirgin güçlük ve yaşıtlarına göre belirgin sakarlık. Bu işaretlerden biri fark edildiğinde beklemek yerine bir değerlendirme istemek, erken desteğin kapısını açar.
Tanı süreci
Nörogelişimsel bozuklukların değerlendirilmesi çoğu zaman farklı uzmanların bir araya geldiği bir süreçtir. Ayrıntılı gelişim öyküsü alınır, kişi gözlenir ve gerekli testler planlanır. İşitme ve görme testleri, gelişim ve zekâ testleri, dil değerlendirmesi, sosyal iletişimi standart bir yolla izleyen ADOS-2 gibi gözlem yöntemleri, dikkat testleri ve bazı durumlarda genetik ve nörolojik incelemeler bu sürecin parçaları olabilir.
Psikiyatrist ne yapar, psikolog ne yapar?
| Psikiyatrist | Psikolog | |
|---|---|---|
| Değerlendirme | Klinik tanıyı koyar, eşlik eden ruhsal sorunları ve bedensel durumları ayırt eder | Gelişim, zekâ, dikkat ve uyum testlerini uygular |
| Tedavi | Eşlik eden dikkat, kaygı, uyku ve davranış sorunlarında gerekirse ilaç başlatır | Davranışsal yöntemler, aile eğitimi ve beceri çalışmaları yürütür |
| Koordinasyon | Farklı uzmanların bulgularını bir araya getirir, raporları hazırlar | Okul ve aileyle iş birliği içinde müdahale planı uygular |
Bu ekipte ayrıca çocuk nörolojisi uzmanları, dil ve konuşma terapistleri, özel eğitim uzmanları ve ergoterapistler yer alır.
Destek ve tedavi
Nörogelişimsel bozuklukların büyük bölümünde temel yaklaşım eğitsel ve terapötik destektir. Dil ve konuşma terapisi, özel eğitim, ergoterapi, fizyoterapi ve davranışsal yöntemler, bireyin ihtiyaçlarına göre bir plan içinde birleştirilir. Ailelerin bu yöntemleri günlük yaşamda uygulayabilmesi için ebeveyn danışmanlığı ve aile temelli tedaviler önem taşır. İlaç tedavisi bu bozuklukların kendisini ortadan kaldırmaz; ancak yanında bulunan dikkat dağınıklığı, uykusuzluk, yoğun endişe ya da saldırganlık gibi sorunlar için ilaç tedavisi planın bir parçası olabilir.
Eğitim hakları ve okul
Nörogelişimsel farklılığı olan çocukların uygun eğitim ortamına erişebilmesi için eğitsel değerlendirme yapılır ve çocuğa uygun bir eğitim programı belirlenir. Bireyselleştirilmiş eğitim programı, kaynaştırma eğitimi ve destek eğitim odası hizmetleri bu sürecin parçalarıdır. Psikiyatrik değerlendirme raporu, bu süreçte önemli bir belge olarak kullanılır.
Yaşam boyu bakış
Nörogelişimsel bozukluklar çoğu zaman yaşam boyu sürer; ancak ihtiyaçlar yaşla birlikte değişir. Çocuklukta öncelik dil, iletişim ve öğrenme becerileriyken, ergenlikte sosyal ilişkiler, özgüven ve bağımsızlık öne çıkar. Yetişkinlikte meslek eğitimi, iş yaşamında gerekli düzenlemeler, bağımsız yaşam becerileri ve eşlik eden kaygı ve depresyonun tedavisi önem kazanır. Bazı kişiler ilk kez yetişkinlikte tanı alır ve bu tanı, yıllardır yaşadıkları zorlukları anlamlandırmalarına yardım eder.
Ailelerin yaşadıkları
Bir çocuğun gelişiminde farklılık olduğunu öğrenmek, ebeveynler için çoğu zaman bir dönüm noktasıdır. Bazı aileler uzun süredir sezdikleri bir şeyin adının konmasıyla rahatlar; bazıları ise şaşkınlık, üzüntü ve gelecekle ilgili kaygı yaşar. Bu duyguların hepsi olağandır ve zaman içinde değişir. Ailelerin doğru bilgiye ulaşması, atılacak ilk adımların netleşmesi, benzer deneyimleri olan ailelerle tanışması ve bakım yükünün paylaşılması bu süreci kolaylaştırır. Kardeşlerin de yaşlarına uygun biçimde bilgilendirilmesi ve ilgisiz kalmaması önemlidir.
Güçlü yanları görmek
Nörogelişimsel farklılıklar yalnızca güçlüklerle tanımlanmamalıdır. Pek çok kişinin görsel düşünme, ayrıntıya dikkat, belirli bir alanda derin bilgi, yaratıcılık ya da enerji gibi güçlü yanları vardır. Destek planlarının bu güçlü yanları da hesaba katması, kişinin motivasyonunu ve özgüvenini artırır.
Ne zaman başvurmalı?
Çocuğunuzun gelişiminde yaşıtlarına göre belirgin bir gecikme fark ettiyseniz, kazandığı bir beceriyi kaybettiyse ya da okul çağında öğrenme, dikkat ya da sosyal ilişkilerde belirgin güçlükler yaşıyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanız önerilir. Yetişkinlikte ise çocukluktan beri süren dikkat, sosyal iletişim ya da öğrenme güçlükleri için de değerlendirme yapılabilir.
Raporlar ve resmi süreçler
Nörogelişimsel bir tanı, çoğu zaman eğitim ve sosyal destek hizmetlerine erişim için resmi bir rapor gerektirir. Bu raporlar, ayrıntılı değerlendirme sonrasında yetkili sağlık kuruluşlarınca hazırlanır ve belirli aralıklarla yenilenir. Ailelerin raporların hangi amaçla kullanılacağını ve hangi bilgileri içereceğini hekimle önceden konuşması önerilir.