DEHB nedir?
DEHB, beynin dikkat, planlama, zaman yönetimi ve dürtü kontrolünü düzenleyen sistemlerinin yaşıtlara göre farklı çalıştığı bir durumdur. Bu sistemlere topluca “yürütücü işlevler” denir. DEHB'li bir kişi zeki, yaratıcı ve enerjik olabilir; ancak sıkıcı ya da uzun soluklu işlere başlamakta, onları sürdürmekte ve bitirmekte zorlanır. Bu güçlük isteksizlikten değil, beynin ödül ve dikkat sistemlerinin işleyişinden kaynaklanır.
DEHB'nin üç temel görünümü vardır: ağırlıklı olarak dikkatsizliğin ön planda olduğu tip, ağırlıklı olarak hareketlilik ve dürtüselliğin ön planda olduğu tip ve her ikisinin birlikte görüldüğü birleşik tip. Kişinin görünümü yaşla birlikte değişebilir; çocuklukta belirgin olan hareketlilik, yetişkinlikte çoğu zaman içsel bir huzursuzluğa dönüşür.
Çocuklukta belirtiler
- Ödev ya da ders sırasında dikkatin çabuk dağılması
- Talimatları sonuna kadar dinlememe, yarım bırakılan işler
- Eşyalarını sık kaybetme, unutkanlık
- Sınıfta yerinde duramama, kıpırdanma, sürekli konuşma
- Sırasını beklemekte zorlanma, başkalarının sözünü kesme
- Tehlikeyi düşünmeden hareket etme, sık kazalar
Bir çocukta bu tablodan söz edebilmek için belirtilerin ilkokulun sonlarından önce ortaya çıkmış olması, aylardır sürmesi ve yalnızca evde ya da yalnızca okulda değil, çocuğun bulunduğu farklı ortamların çoğunda kendini göstermesi aranır.
Yetişkinlikte belirtiler
Yetişkinlikte DEHB çoğu zaman farklı bir yüzle görülür:
| Alan | Yetişkinlikteki görünüm |
|---|---|
| Zaman | Randevulara geç kalma, işleri son ana bırakma, süre tahmininde zorluk |
| Düzen | Dağınık masa, kaybolan belgeler, unutulan faturalar |
| İş | Sıkıcı görevlerde odaklanamama, projeleri yarıda bırakma, sık iş değiştirme |
| İlişkiler | Konuşmalarda dalıp gitme, sözünü kesme, sabırsızlık |
| Duygular | Çabuk sinirlenme, hayal kırıklığına tahammülsüzlük |
| Riskler | Hızlı araç kullanma, düşünmeden alışveriş, ani kararlar |
Pek çok yetişkin, çocukluğunda tanı almamıştır ve ilk kez kendi çocuğunun değerlendirmesi sırasında ya da iş yaşamındaki zorluklar nedeniyle başvurur. Bu kişilerde yıllarca süren “potansiyelinin altında kalma” duygusu, özgüven sorunları, kaygı ve depresyon sık görülür.
Nedenler
DEHB'de kalıtımın etkisi güçlüdür; ailede DEHB bulunan çocuklarda risk belirgin biçimde artar. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı, gebelikte sigara ve alkol kullanımı da riski artıran etkenler arasındadır. Şeker tüketimi, ekran kullanımı ya da ebeveyn tutumları DEHB'ye neden olmaz; ancak belirtilerin şiddetini etkileyebilir.
Tanı nasıl konur?
Bu tanı, hekimin farklı kaynaklardan gelen bilgileri birleştirmesiyle konur; tek başına karar veren bir kan tahlili ya da cihaz yoktur. Çocuklarda anne-babanın ve öğretmenin anlattıkları, onların doldurduğu ölçekler ve çocuğun muayene odasındaki hâli birlikte ele alınır. Yetişkinlerde ise kişinin okul yıllarına dair hatırladıkları, varsa saklanmış karneler, eşin ya da ebeveynlerin gözlemleri ve bugünkü iş ve ev yaşamındaki aksaklıklar konuşulur. Ekran başında yapılan MOXO dikkat testi gibi ölçümler bu bilgilere sayısal bir katkı sunar.
Benzer görünen tablolar da mutlaka elenir. Yetersiz ya da bölünmüş uyku, süregen kaygı, çökkünlük, okuma-yazma güçlüğü, tiroit bezinin fazla çalışması ve madde kullanımı da dağınıklık ve huzursuzluk yaratabilir; üstelik bunların bir kısmı DEHB ile aynı kişide birlikte bulunabilir.
Psikiyatrist ne yapar, psikolog ne yapar?
| Psikiyatrist | Psikolog | |
|---|---|---|
| Tanı | Klinik değerlendirmeyle tanıyı koyar, eşlik eden durumları ayırt eder | Dikkat ve bilişsel değerlendirmeler, ölçekler uygular |
| Tedavi | Gerekirse ilaç tedavisini başlatır ve izler | Ebeveyn eğitimi, davranışsal yöntemler, yetişkinlerde beceri odaklı terapi |
| Destek | Okul ya da iş için gerekli raporları hazırlar | Planlama, zaman yönetimi ve duygu düzenleme becerilerini çalışır |
Tedavi
Tedavi yaşa göre farklı ağırlıklarla kurulur. Küçük çocuklarda önceliği anne ve babanın aldığı programlar taşır: tutarlı kurallar, anında geri bildirim ve olumlu ilgi gibi becerileri öğrenen ebeveynler, çocuğun gün içindeki davranışlarında belirgin değişiklik görür (ebeveyn danışmanlığı). Okul yıllarında bu ev çalışmasına sınıf içi düzenlemeler ve gerekiyorsa ilaç eklenir. Gençler ve yetişkinler için ise ajanda kullanma, işleri bölme ve ertelemeyle baş etme üzerine kurulu bilişsel davranışçı terapi, ilaçla birleştirildiğinde en güçlü etkiyi gösterir.
DEHB'de kullanılan ilaçlar, uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaçlar olmak üzere iki gruba ayrılır. Bu ilaçlar doğru dozda kullanıldığında dikkat, dürtü kontrolü ve düzenleme becerilerinde belirgin iyileşme sağlar. İlaç başlandığında iştah, uyku, nabız, tansiyon ve çocuklarda büyüme düzenli olarak izlenir. Ayrıntılar için ilaç tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
Okulda ve işte düzenlemeler
Çocuklar için öğretmen masasına yakın bir sıra, yönergelerin birer birer söylenmesi, ödevlerin parçalara bölünmesi ve sınavlarda ek süre gibi düzenlemeler yararlıdır. Yetişkinler için ise takvim ve hatırlatıcı uygulamaları, büyük işleri küçük adımlara bölme, dikkat dağıtıcılardan uzak bir çalışma ortamı, kısa ve düzenli molalar ve görevlerin önceliklendirilmesi işe yarar. Bazı iş yerlerinde esnek çalışma saatleri ya da sessiz bir çalışma alanı gibi düzenlemeler de konuşulabilir.
Eşlik eden durumlar
Bu tanıyı alan kişilerde özgül öğrenme güçlüğü, kaygı, depresyon, uyku sorunları, tik bozuklukları, karşıt gelme davranışları ve madde kullanımı daha sık görülür. Bu durumların tanınması ve tedavi edilmesi, DEHB tedavisinin başarısı için önemlidir. Otizm spektrumu ile DEHB'nin bir arada bulunması da sık görülür.
Kadınlarda ve kız çocuklarında DEHB
Uzun yıllar DEHB, sınıfta yerinde duramayan erkek çocuklarla özdeşleştirildi. Oysa kızlarda ve kadınlarda tablo çoğu zaman sessizdir: hayallere dalma, toplantıda konuyu kaçırma, ev işlerini bitirememe, sürekli bir yetişememe duygusu. Bu kişiler çocuklukta “uslu ama dalgın” olarak tanımlanır, ergenlik ve yetişkinlikte ise yaşadıkları zorlukları kaygı ya da düşük özgüven olarak yorumlar. Gebelik, doğum sonrası dönem ve menopoz gibi hormonal değişiklik dönemlerinde belirtilerin belirginleşebildiği de bilinmektedir. Bu nedenle kadınlarda uzun süredir süren dikkat ve düzen sorunlarında DEHB ihtimali de değerlendirilmelidir.
Günlük yaşam için küçük stratejiler
Görsel hatırlatıcılar, tek bir takvimde toplanan randevular, anahtar ve cüzdan için her zaman aynı yerde duran bir kutu, büyük işlerin on beş-yirmi dakikalık parçalara bölünmesi ve bir işi bitirince kendine küçük bir ödül verme alışkanlığı, ilaç ve terapinin etkisini günlük yaşama taşır.
Ne zaman başvurmalı?
Çocuğunuzun dikkat ve davranış güçlükleri okul başarısını, arkadaş ilişkilerini ya da aile yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa, öğretmenler benzer gözlemlerde bulunuyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanız önerilir. Yetişkinlikte ise dikkat, düzen ve zaman yönetimi güçlükleri iş ve ilişkilerinizi uzun süredir zorluyorsa bir değerlendirme yararlı olacaktır.