ADOS-2 nedir?
ADOS-2, otizm spektrum bozukluğunun değerlendirilmesinde kullanılan, standart materyaller ve etkinliklerden oluşan bir gözlem aracıdır. Uzman, değerlendirilen kişiyle birlikte önceden belirlenmiş oyun ve sohbet etkinlikleri yapar. Bu etkinlikler, sosyal iletişim davranışlarının ortaya çıkması için doğal fırsatlar, yani “sosyal basınçlar” yaratacak biçimde tasarlanmıştır. Örneğin uzmanın bir oyuncağı çalıştırıp durması, çocuğun bu oyuncağın tekrar çalışması için nasıl bir iletişim girişiminde bulunacağını gözlemlemeyi sağlar.
İlk sürümü 2000 yılında yayımlanan ölçeğin ikinci baskısı, puanlama algoritmalarını güncellemiş, küçük çocuklar için ayrı bir modül eklemiş ve farklı modüller arasında karşılaştırma yapmayı sağlayan bir şiddet puanı geliştirmiştir.
Modüller
| Modül | Kimler için? |
|---|---|
| Küçük çocuk modülü | 12–30 ay arası, tümce kurmayan çocuklar |
| Modül 1 | 31 ay ve üzeri, tümce kurmayan ya da tek sözcük kullanan çocuklar |
| Modül 2 | Basit tümceler kuran ama akıcı konuşmayan kişiler |
| Modül 3 | Akıcı konuşan çocuklar ve genç ergenler |
| Modül 4 | Akıcı konuşan büyük ergenler ve yetişkinler |
Modül seçimi, takvim yaşından çok kişinin dil düzeyine göre yapılır. Her modülün etkinlikleri, o yaş ve dil düzeyindeki kişiler için anlamlı sosyal durumlar yaratacak biçimde hazırlanmıştır.
Hangi davranışlar gözlenir?
Gözlem, iki ana alanda yapılır:
Sosyal etki: göz temasının iletişimde kullanımı, yüz ifadelerinin karşıdakine yöneltilmesi, ilgi ve keyfin paylaşılması, işaret etme ve gösterme, sosyal etkileşimi başlatma ve karşılık verme, konuşmanın karşılıklılığı ve jestlerin kullanımı.
Sınırlı ve yineleyen davranışlar: tekrarlayan hareketler, nesnelerle alışılmadık oyun, duyusal ilgiler, sözcüklerin ya da tümcelerin alışılmadık ya da tekrarlayıcı kullanımı ve belirli konulara yoğun ilgi.
Puanlama
Oturum sırasında uzman ayrıntılı notlar alır; puanlama oturumun ardından yapılır. Her madde, gözlenen davranışın ne ölçüde otizm spektrumuyla uyumlu olduğunu gösteren bir değerle kodlanır. Belirli maddeler bir algoritma içinde toplanarak sosyal etki ve sınırlı-yineleyen davranışlar alanlarının puanları ve toplam puan elde edilir. Bu puan, “otizm”, “otizm spektrumu” ve “otizm dışı” sınıflamalarından birine karşılık gelir. Ayrıca farklı modüller arasında karşılaştırmayı ve zaman içindeki değişimi izlemeyi sağlayan bir karşılaştırma puanı hesaplanabilir.
Ebeveyn görüşmesiyle birlikte kullanım
ADOS-2, belirli bir anda yapılan sınırlı süreli bir gözlemdir. Kişinin gelişim öyküsünü, farklı ortamlardaki davranışlarını ve geçmişteki belirtilerini göstermez. Bu nedenle uluslararası kılavuzlar, otizm tanısının ADOS-2 gibi bir gözlem aracıyla birlikte ayrıntılı bir gelişim öyküsü ve ebeveyn görüşmesine dayanmasını önerir. Bazı merkezlerde bu amaçla yapılandırılmış ebeveyn görüşme araçları kullanılır. Okul ya da kreş gözlemleri, dil ve bilişsel değerlendirmeler ve işitme testi de bütün tablonun parçasıdır.
Kimler uygular?
ADOS-2, bu araç için özel eğitim almış psikiyatristler, psikologlar ve diğer ruh sağlığı uzmanları tarafından uygulanır. Güvenilir bir uygulama ve puanlama için eğitimin yanında otizm alanında klinik deneyim de gereklidir. Araştırma amaçlı kullanımlar için ek güvenilirlik eğitimleri bulunmaktadır.
Sınırlılıklar
- ADOS-2 tek başına tanı koymaz; klinik değerlendirmenin bir parçasıdır.
- İşitme ve görme sorunları, ağır kaygı, dil bozuklukları ve zihinsel yetersizlik sonuçları etkileyebilir.
- Sosyal güçlüklerini gizleme becerisi gelişmiş kişilerde, özellikle bazı kız çocukları ve kadınlarda, puanlar gerçek güçlüğün altında kalabilir.
- Oturum günü kişinin hasta, yorgun ya da huzursuz olması gözlemi etkileyebilir.
- Çok küçük yaşlarda sonuçlar kesin bir tanıdan çok endişe düzeyini gösterir.
Değerlendirmeye hazırlık
Değerlendirme günü kişinin dinlenmiş ve aç olmaması, varsa gözlük ya da işitme cihazının yanında olması önerilir. Küçük çocuklara “Yeni oyuncaklarla oynayacağız” gibi basit bir açıklama yeterlidir. Evde çekilmiş kısa videolar, okul raporları ve önceki değerlendirme sonuçları değerlendirmeyi zenginleştirir. Yetişkinlerde ise çocukluk dönemine ilişkin bilgiler için mümkünse bir yakının da görüşmeye katılması yararlıdır.
Sonuçların paylaşılması
ADOS-2 sonuçları, diğer bilgilerle birlikte değerlendirildikten sonra ayrı bir geri bildirim görüşmesinde paylaşılır. Bu görüşmede yalnızca tanı sonucu değil, kişinin güçlü yanları, desteklenmesi gereken alanlar ve atılacak somut adımlar da konuşulur. Ayrıntılı bilgi için otizm ve otizm spektrum bozukluğu sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Bir oturumdan örnekler
Modül 1 ile değerlendirilen üç yaşındaki bir çocukta uzman, bir balonu şişirip havaya bırakır ve çocuğun balonun tekrar şişirilmesi için nasıl bir istekte bulunduğunu izler: Bakışını uzmanın yüzüne yöneltiyor mu, bir ses ya da sözcük kullanıyor mu, uzmanın elini balona mı götürüyor? Bir oyuncak bebeğin doğum günü pastası hazırlanırken çocuğun taklit oyununa katılıp katılmadığı, pastadaki mumları üflerken keyfini paylaşıp paylaşmadığı gözlenir. Modül 4 ile değerlendirilen bir yetişkinde ise iş, arkadaşlıklar, yalnızlık ve duygular üzerine bir sohbet yürütülür; uzman, sohbetin karşılıklılığına, duyguların nasıl anlatıldığına ve karşıdakinin bakış açısının ne ölçüde dikkate alındığına bakar.
Tanıdan sonra
ADOS-2 ve diğer değerlendirmelerin ardından konan tanı, bir son değil, bir başlangıç noktasıdır. Tanı, kişinin ve ailesinin ihtiyaçlarını anlamalarına, eğitim ve destek hizmetlerine erişmelerine ve uygun düzenlemelerin yapılmasına yardım eder. Çocuklarda erken destek programları, dil ve iletişim terapisi ve ebeveyn danışmanlığı; yetişkinlerde ise iş ve sosyal yaşama yönelik destekler planlanır. Karşılaştırma puanı, ilerleyen yıllarda yapılan yeniden değerlendirmelerde değişimi izlemek için de kullanılabilir.
Ne zaman başvurmalı?
Çocuğunuzun ya da kendinizin sosyal iletişim, ilişkiler ve davranış alanlarında otizm spektrumuyla uyumlu olabilecek özellikler gösterdiğini düşünüyorsanız bir çocuk ve ergen psikiyatristi ya da yetişkin psikiyatristine başvurarak ayrıntılı bir değerlendirme isteyebilirsiniz.
Diğer değerlendirme araçlarıyla ilişkisi
Otizm değerlendirmesinde ADOS-2'nin yanında başka araçlar da kullanılır. Ebeveynlerin doldurduğu tarama ölçekleri, ilk değerlendirmede otizm olasılığını belirlemek için yararlıdır; ancak tanı koymaz. Yapılandırılmış ebeveyn görüşmeleri, gelişim öyküsünü ayrıntılı olarak toplar. Uyum davranışı ölçekleri, kişinin günlük yaşam becerilerini değerlendirir. Bilişsel ve dil testleri ise destek planının hazırlanmasında yol gösterir. Bu araçların birlikte kullanılması, hem tanının doğruluğunu hem de destek planının kişiye uygunluğunu artırır.
Kültürel ve dilsel uyarlama
ADOS-2 farklı ülkelerde ve dillerde kullanılmaktadır. Değerlendirme sırasında uzman, kişinin kültürel ve dilsel geçmişini göz önünde bulundurur; örneğin göz teması ve jest kullanımı kültürden kültüre farklılık gösterebilir. İki dilli çocuklarda değerlendirmenin, çocuğun en rahat kullandığı dilde yapılması önerilir.