İlaç tedavisi

Psikiyatrik ilaçlar nasıl çalışır?

Beyindeki sinir hücreleri, birbirleriyle serotonin, noradrenalin, dopamin ve GABA gibi kimyasal ileticiler aracılığıyla haberleşir. Bu haberleşme sistemleri duygu durumu, kaygı, uyku, dikkat, düşünce ve motivasyon gibi pek çok işlevin düzenlenmesinde rol oynar. Psikiyatrik ilaçlar bu sistemlerin işleyişini farklı yollarla etkiler. Ancak ruhsal hastalıklar yalnızca “kimyasal dengesizlik” ile açıklanamaz; genetik, yaşantılar, düşünce biçimleri ve çevresel etkenler de önemlidir. Bu nedenle ilaç, çoğu zaman tedavinin tek parçası değil, önemli parçalarından biridir.

Başlıca ilaç grupları

Antidepresanlar

Antidepresanlar, en sık kullanılan psikiyatrik ilaçlardır. Adlarına rağmen yalnızca depresyonda değil, kaygı bozuklukları, obsesif kompulsif bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğunda da etkilidirler. Bağımlılık yapmazlar. Düzelme çoğunlukla günler değil haftalar ölçeğinde gelir; ilk on beş günde fark hissetmemek, ilacın boşa kullanıldığı anlamına gelmez. Başlangıçta bulantı, baş ağrısı, uyku değişiklikleri ya da geçici huzursuzluk görülebilir; bu yan etkiler çoğu zaman birkaç hafta içinde azalır.

Antipsikotikler ve duygudurum düzenleyiciler

Antipsikotikler, şizofreni ve diğer psikotik bozukluklarda gerçeği değerlendirmede bozulma, sanrılar ve varsanılar gibi belirtileri azaltır. Bazıları bipolar bozuklukta ve diğer hastalıklarda ek tedavi olarak da kullanılır. Duygudurum düzenleyiciler ise bipolar bozuklukta taşkınlık ve depresyon dönemlerini önlemede temel ilaçlardır. Bu ilaçlarla tedavi sırasında kilo, kan şekeri, kan yağları ve bazı ilaçlarda kan düzeyleri ile böbrek ve tiroit işlevleri düzenli olarak izlenir.

Sakinleştiriciler hakkında

Hızlı etkili sakinleştiriciler, yoğun kaygı ya da kriz anlarında kısa süreli rahatlama sağlayabilir. Ancak düzenli ve uzun süreli kullanıldıklarında alışkanlık ve bağımlılık yapabilir, dikkat ve hafızayı etkileyebilir, ileri yaşta düşme riskini artırabilirler. Alkolle birlikte kullanılmaları tehlikelidir. Bu nedenle yalnızca hekimin önerdiği kısa süreyle ve dozda kullanılmalı, bırakılırken de kademeli olarak azaltılmalıdır.

İlaç kararı nasıl verilir?

Psikiyatrist ilaç önerirken pek çok etkeni birlikte değerlendirir: tanı ve belirtilerin şiddeti, kişinin yaşı, bedensel hastalıkları ve kullandığı diğer ilaçlar, daha önce denenen tedaviler ve bunlara yanıt, ailede aynı ilaçlara verilen yanıtlar, gebelik ve emzirme durumu, kişinin iş ve yaşam koşulları ve kendi tercihleri. Bu bilgiler ışığında en uygun ilaç seçilir ve genellikle düşük bir dozla başlanır. Kararın kişiyle birlikte, olası yararlar ve riskler açıkça konuşularak verilmesi tedaviye uyumu artırır.

Takip ve yan etkiler

İlaç başlandıktan sonra ilk haftalarda daha sık, ardından daha seyrek kontrol görüşmeleri yapılır. Bu görüşmelerde etkinin ve yan etkilerin değerlendirilmesi, gerekirse doz ayarlaması yapılır. Bazı ilaçlarda kan tahlilleri, kalp grafisi ya da kilo ve tansiyon takibi gerekir. Sizi tedirgin eden bir değişiklik fark ettiğinizde ilacı kesmek yerine önce reçeteyi yazan hekime ulaşmak en güvenli yoldur.

İlaç etkileşimleri

Psikiyatrik ilaçlar, diğer reçeteli ilaçlarla, reçetesiz satılan ilaçlarla, bitkisel ürünlerle ve alkolle etkileşebilir. Örneğin sarı kantaron gibi bazı bitkisel ürünler, antidepresanlarla birlikte kullanıldığında ciddi yan etkilere yol açabilir. Bu nedenle kullandığınız her ilacı ve ürünü hekiminize bildirmeniz, başka bir hekime gittiğinizde de psikiyatrik ilaçlarınızı belirtmeniz gerekir.

Gebelik ve emzirme

Çocuk sahibi olmayı düşünen, hamilelik süren ya da bebeğini emziren bir kadında ilacın sürdürülüp sürdürülmeyeceği, hangi ilacın tercih edileceği ve dozu, iki can birlikte düşünülerek tartılır. Hastalığın tedavisiz kalmasının da beslenme, uyku, doğum ve bebekle bağ üzerinde zararlı sonuçları olabilir. Hamilelik öğrenildiğinde yapılacak ilk iş, ilacı bir anda kesmek değil, psikiyatristi aramaktır; karar çoğu zaman kadın hastalıkları ve doğum hekimiyle birlikte verilir.

İlaç ne zaman ve nasıl bırakılır?

Tedavinin ne kadar süreceği hastalıktan hastalığa farklıdır. İlk kez yaşanan bir depresyon ya da kaygı döneminde iyileşmenin ardından ilaç, yinelemeyi önlemek için birkaç ay daha korunur; ikinci ya da üçüncü dönemlerde bu koruma süresi uzatılır. Bipolar bozukluk ve şizofreni gibi hastalıklarda ise uzun süreli koruyucu tedavi gerekebilir. Bırakma kararı mutlaka hekimle verilmeli ve ilaç kademeli olarak azaltılmalıdır; bir anda kesilen bazı ilaçlar baş dönmesi, elektriklenme hissi, uykusuzluk gibi geçici rahatsızlıklara ya da hastalığın erken dönmesine neden olabilir.

İleri yaşta ilaç kullanımı

Altmış beş yaş ve üzerindeki kişilerde karaciğer ve böbreklerin ilaçları işleme hızı yavaşlar, aynı anda kullanılan ilaç sayısı artar ve yan etkilere duyarlılık yükselir. Bu nedenle bu yaş grubunda psikiyatrik ilaçlar daha düşük dozlarla başlanır, daha yavaş artırılır ve diğer ilaçlarla etkileşimler dikkatle gözden geçirilir. Uyuşukluk, baş dönmesi ve tansiyon düşmesi düşme riskini artırabileceğinden özellikle izlenir. Bazı sakinleştirici ve uyku ilaçlarının ileri yaşta unutkanlığı ve bilinç bulanıklığını artırabileceği de unutulmamalıdır.

Yaygın yanlış inanışlar

• “Psikiyatrik ilaçların hepsi bağımlılık yapar.” Antidepresanlar, antipsikotikler ve duygudurum düzenleyiciler bağımlılık yapmaz.
• “İlaç kişiliği değiştirir.” Doğru dozda ilaç kişiliği değiştirmez; hastalığın etkilerini azaltır.
• “Bir kez başlayan ömür boyu kullanır.” Pek çok durumda ilaç belirli bir süre kullanılıp kontrollü biçimde bırakılır.
• “İlaç kullanmak zayıflıktır.” Ruhsal hastalıklarda ilaç kullanmak, diğer hastalıklarda olduğu gibi bir tedavi seçimidir.

Psikoterapiyle birlikte

Pek çok ruhsal hastalıkta ilaç ve psikoterapinin birlikte kullanılması, tek başına birinden daha etkilidir. İlaç, belirtilerin yükünü azaltarak kişinin terapide öğrendiklerini uygulayabileceği enerjiyi geri kazanmasına yardım eder; bilişsel davranışçı terapi gibi yöntemler ise kalıcı beceriler kazandırır ve ilacın bırakılmasından sonra yinelemeleri azaltır.