Travmatik olay nedir?
TSSB'den söz edebilmek için kişinin ölümle, ağır yaralanmayla ya da cinsel şiddetle karşı karşıya kalmış olması gerekir. Bu karşılaşma olayı doğrudan yaşamak, başkasının başına geldiğine tanık olmak, yakın bir aile üyesinin ya da arkadaşın başına geldiğini öğrenmek ya da mesleği gereği sarsıcı ayrıntılarla tekrar tekrar karşılaşmak biçiminde olabilir. Doğal afetler, trafik ve iş kazaları, fiziksel ya da cinsel saldırı, savaş, işkence, ani ve şiddetli kayıplar, yoğun bakım deneyimleri ve zor doğumlar bu olaylara örnektir. Acil servis çalışanları, itfaiyeciler, arama kurtarma ekipleri ve güvenlik görevlileri gibi meslek grupları da risk altındadır.
Akut stres tepkisi ile TSSB arasındaki fark
Sarsıcı bir olayın ardından ilk günlerde ve haftalarda korku, uykusuzluk, olayın görüntülerinin zihne gelmesi, irkilme ve şaşkınlık çok yaygındır. Bu tepkiler, olağanüstü bir duruma verilen olağan tepkilerdir ve çoğu kişide zamanla hafifler. Belirtiler olaydan sonraki ilk ay içinde belirgin ve yoğunsa “akut stres bozukluğu” adı verilir. Belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve kişinin yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa TSSB tanısı düşünülür. Bazı kişilerde belirtiler olaydan aylar sonra başlayabilir.
Dört belirti kümesi
| Küme | Örnekler |
|---|---|
| İstem dışı yeniden yaşama | Zihne istemeden gelen anılar, kâbuslar, olay yeniden oluyormuş gibi hissetme, hatırlatıcılara yoğun tepki |
| Kaçınma | Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, konuşmalardan ve düşüncelerden uzak durma |
| Düşünce ve duygudaki olumsuz değişiklikler | Kendini ya da başkalarını suçlama, süregen korku, öfke, utanç, ilgi kaybı, başkalarından kopukluk hissi |
| Aşırı uyarılmışlık | Sürekli tetikte olma, kolay irkilme, uyku sorunları, öfke patlamaları, odaklanma güçlüğü |
Bazı kişilerde bunlara ek olarak kendinden ya da çevresinden kopma hissi, yani dissosiyatif belirtiler de görülür. Uzun süreli ve tekrarlayan travmalar yaşamış kişilerde ise duygu düzenleme güçlükleri, kalıcı değersizlik duyguları ve ilişki kurmada zorluk daha belirgin olabilir.
Risk ve koruyucu etkenler
Travmatik bir olay yaşayan herkes TSSB geliştirmez. Olayın şiddeti ve süresi, kişinin daha önce yaşadığı travmalar, mevcut ruhsal sorunlar, olay sırasında ve sonrasında yaşanan kayıplar ve olaydan sonra yeterli sosyal destek alamamak riski artırır. Buna karşılık güvenilir bir destek ağı, olaydan sonra güvenlik ve temel ihtiyaçların hızla sağlanması, kişinin olayla ilgili duygularını paylaşabileceği bir ortam ve sağlıklı baş etme yöntemleri koruyucu etkendir.
Psikiyatrist ne yapar, psikolog ne yapar?
| Psikiyatrist | Psikolog | |
|---|---|---|
| Değerlendirme | Tanıyı koyar, depresyon, madde kullanımı ve intihar riskini değerlendirir | Travmaya ilişkin belirtileri ve tetikleyicileri ölçeklerle değerlendirir |
| Tedavi | Gerekirse ilaç tedavisini planlar, uyku sorunlarını ele alır | Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR uygular |
| Süreç | Güvenlik planı yapar, tedaviyi koordine eder | Sakinleşme ve duygu düzenleme becerilerini çalışır |
Tedavi
Travma odaklı psikoterapiler TSSB tedavisinin temelidir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, kişinin olayla ilgili anılarını güvenli bir ortamda ele almasını, olayla ilgili suçluluk ve tehlike inançlarını sınamasını ve kaçındığı durumlara kademeli olarak yaklaşmasını sağlar. Uzun süreli maruz bırakma ve bilişsel işleme terapisi bu yaklaşımın bilinen biçimleridir. EMDR ise sarsıcı anıların iki yönlü uyaranlar eşliğinde yeniden işlenmesine dayanır ve etkili bir seçenektir.
İlaç tedavisi: Antidepresanlar TSSB belirtilerinin azaltılmasında etkilidir ve eşlik eden depresyon ve kaygıyı da hafifletir. Kâbuslar ve uyku sorunları için ek ilaçlar değerlendirilebilir. Sakinleştirici ilaçların uzun süreli kullanımı ise önerilmez. Ayrıntılar için ilaç tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
Olaydan sonraki ilk günler
Sarsıcı bir olaydan hemen sonra herkesi terapiye yönlendirmek gerekmez. Bu dönemde öncelik güvenliğin sağlanması, temel ihtiyaçların karşılanması, sakinleşme, yakınlarla bağın kurulması ve doğru bilgiye erişimdir. Kişiyi olayı ayrıntılarıyla anlatmaya zorlamak önerilmez. Belirtiler haftalar içinde azalmıyor, tersine artıyorsa bir uzmana başvurulmalıdır.
Eşlik eden sorunlar
TSSB'ye depresyon, diğer kaygı bozuklukları, alkol ve madde kullanımı, süregen ağrı ve bedensel yakınmalar sık eşlik eder. Bazı kişiler uyumak ya da anılardan uzaklaşmak için alkole başvurur; bu durum belirtileri uzun vadede ağırlaştırır. TSSB'de intihar düşünceleri de görülebileceğinden bu konu değerlendirmede mutlaka ele alınır.
Çocuklarda TSSB
Çocuklarda TSSB belirtileri yaşa göre farklı görünür. Küçük çocuklar olayı oyunlarında tekrar tekrar canlandırabilir, gerileme davranışları gösterebilir ve ebeveynlerinden ayrılmak istemeyebilir. Okul çağındaki çocuklarda okul başarısında düşüş ve bedensel yakınmalar, ergenlerde ise riskli davranışlar ve içe kapanma görülebilir. Çocuklarda tedavi, ebeveynin de katıldığı travma odaklı terapilerle yürütülür.
Ahlaki yara ve mesleki travma
Bazı kişiler yalnızca tehlikeyle karşılaşmanın değil, kendi değerlerine ters düşen bir olaya tanık olmanın ya da böyle bir olayın parçası olmanın yükünü taşır. Kurtaramadığı bir hastayı düşünen bir sağlık çalışanı ya da yardım edemediği birini unutamayan bir kurtarma görevlisi, yoğun suçluluk, utanç ve anlam kaybı yaşayabilir. Bu duruma ahlaki yara denir ve TSSB ile birlikte görülebilir. Tedavide korku belirtilerinin yanı sıra suçluluk ve utanç duyguları da ayrıca ele alınır. Mesleği gereği sürekli sarsıcı olaylarla karşılaşan kişilerde düzenli destek ve süpervizyon, belirtilerin birikmesini önlemeye yardım eder.
İyileşme nasıl görünür?
İyileşme, olayı unutmak değil, olayın bugünkü yaşamı yönetmemesidir. Kişi olayı hatırlayabilir, hatta zaman zaman üzüntü duyabilir; ama anılar artık kontrolsüz biçimde zihne dolmaz, hatırlatıcılar yoğun panik yaratmaz, uyku düzelir ve kişi kaçındığı yerlere yeniden gidebilir. Pek çok kişi bu süreçte, yaşadıklarından yeni bir anlam ve güç çıkarabildiğini de anlatır.
Ne zaman başvurmalı?
Sarsıcı bir olaydan sonra bir ay geçmesine rağmen kâbuslar, istem dışı anılar, kaçınma, sürekli tetikte olma ve uyku sorunları sürüyorsa, iş, okul ya da ilişkileriniz etkileniyorsa bir psikiyatrist ya da psikologla görüşmeniz önerilir. Kendinize zarar verme düşünceleri varsa beklemeden yardım alın; acil durumda 112'yi arayın.
Yakınlar ne yapabilir?
TSSB yaşayan birinin yakınları çoğu zaman ne yapacaklarını bilemez. Kişiyi olayı anlatmaya zorlamamak, ama anlatmak istediğinde sakin ve yargılamayan bir dinleyici olmak önemlidir. Öfke patlamaları ya da içe kapanma kişisel algılanmamalı; bunların hastalığın belirtileri olduğu hatırlanmalıdır. Günlük yaşamda öngörülebilir bir düzen kurmak, kişinin tedaviye başlamasını ve sürdürmesini desteklemek ve yakınların kendi ruh sağlıklarını da korumaları, iyileşme sürecine katkıda bulunur.