Yöntemin kısa geçmişi
EMDR, 1980'lerin sonunda geliştirilmiş bir psikoterapi yöntemidir. Başlangıçta göz hareketlerinin sarsıcı anılara eşlik eden sıkıntıyı azalttığı gözlemine dayanıyordu. Sonraki yıllarda bu gözlem, belirli bir sırayla ilerleyen sekiz basamaklı bir tedavi protokolüne dönüştü ve farklı ülkelerde yürütülen kontrollü çalışmalarla sınandı. Günümüzde dünya sağlık kuruluşlarının travma kılavuzları EMDR'yi travma odaklı terapiler arasında anar.
Uyarlanmış bilgi işleme modeli
EMDR'nin dayandığı model, beynin yaşantıları doğal olarak işleyip anlamlı anılara dönüştürme kapasitesine sahip olduğunu öne sürer. Çoğu olay bu şekilde işlenir ve zamanla sıradan birer anıya dönüşür. Ne var ki dehşet, çaresizlik ya da yoğun utanç içeren bir yaşantıda bu sindirim süreci yarım kalabilir. Anı; olay sırasındaki görüntüler, sesler, bedensel duyumlar, duygular ve “Çaresizim”, “Benim suçum” gibi inançlarla birlikte donmuş bir hâlde kalır. Bir koku, bir ses ya da benzer bir manzara bu “donmuş” anıyı bütün canlılığıyla geri getirir; kişi geçmişi hatırlamaz, adeta yeniden yaşar. EMDR, bu işlenmemiş anının yeniden işlenmesine ve uyumlu bir biçimde depolanmasına yardım eder.
Sekiz evre
| Evre | Amaç |
|---|---|
| 1. Öykü alma | Kişinin geçmişini, şu anki sorunlarını ve hedef anıları belirlemek |
| 2. Hazırlık | Güven ilişkisi kurmak, yöntemi anlatmak, sakinleşme becerilerini öğretmek |
| 3. Değerlendirme | Hedef anının görüntüsünü, olumsuz ve olumlu inancı, duyguyu ve bedensel duyumu belirlemek |
| 4. Duyarsızlaştırma | Sağ ve sol tarafı sırayla uyaran bir eşlik altında anının üzerinde çalışmak |
| 5. Yerleştirme | Olumlu inancı güçlendirmek |
| 6. Beden taraması | Bedende kalan gerginliği fark edip işlemek |
| 7. Kapanış | Seansı güvenli bir duyguyla bitirmek |
| 8. Yeniden değerlendirme | Önceki seansın etkisini gözden geçirmek ve planı güncellemek |
Bir seansın akışı
İşleme seansında terapist, kişiden hedef anının en rahatsız edici görüntüsünü, bu anıyla ilgili olumsuz inancını, yerine koymak istediği olumlu inancı, hissettiği duyguyu ve bunun bedendeki karşılığını belirlemesini ister. Rahatsızlık düzeyi 0 ile 10 arasında puanlanır. Sonra kişi bu sahneyi zihninde canlandırırken bakışını, önünde iki yana gidip gelen bir parmağa ya da ışık çubuğuna verir; bazı terapistler bunun yerine ellerin üzerine dönüşümlü hafif dokunuşlar ya da sağ ve sol kulağa sırayla ulaşan tonlar kullanır. Yarım dakika kadar süren her turdan sonra kısa bir ara verilir ve “Şimdi ne geliyor?” diye sorulur. Rahatsızlık puanı sıfıra ya da sıfıra yakın bir düzeye inene kadar turlar sürer. Oturum boyunca kişi bilinçlidir; elini kaldırması turu durdurmak için yeterlidir.
Hangi durumlarda kullanılır?
EMDR'nin en güçlü kanıta sahip olduğu alan travma sonrası stres bozukluğudur. Bunun yanında şu durumlarda da kullanılmaktadır:
- Belirli bir olayla başlayan korkular, örneğin kazadan sonra araç kullanma korkusu
- Zor yas süreçleri ve sarsıcı kayıplar
- Doğumla ya da tıbbi müdahalelerle ilgili zor yaşantılar
- Panik ataklarla bağlantılı anılar
- Zorbalık ve aşağılanma gibi olumsuz yaşantıların bıraktığı izler
Bu alanların bir kısmında araştırmalar sürmektedir; EMDR'nin kullanımı, kişinin durumuna göre bir uzman tarafından değerlendirilmelidir.
EMDR ile travma odaklı BDT
Travmayla çalışırken başvurulan iki güçlü seçenek EMDR ve travmaya odaklanan bilişsel davranışçı terapi yöntemidir. Travma odaklı BDT'de kişi olayı ayrıntılı olarak anlatır, olayla ilgili inançlarını sınar ve kaçındığı durumlara kademeli olarak yaklaşır; ev ödevleri sürecin önemli bir parçasıdır. EMDR'de ise olayın ayrıntılı anlatımı gerekmez ve ev ödevleri sınırlıdır. Hangi yöntemin seçileceği kişinin tercihine, travmanın türüne ve terapistin değerlendirmesine göre belirlenir.
Kimlere uygun olmayabilir?
EMDR'ye başlamadan önce bazı durumların değerlendirilmesi gerekir. Şiddet ya da tehlike hâlâ sürüyorsa, kişi sık sık kendinden kopma yaşıyorsa, yoğun alkol ya da madde kullanıyorsa ya da kendine zarar verme riski yüksekse, önce güvenlik ve duygu düzenleme becerileri ele alınır. Epilepsi, bazı göz hastalıkları ve gebelik gibi durumlarda da uygulama biçimi uyarlanabilir. Bu değerlendirme, öykü alma ve hazırlık evrelerinde yapılır.
Psikiyatrist ne yapar, psikolog ne yapar?
| Psikiyatrist | Psikolog | |
|---|---|---|
| Değerlendirme | Tanıyı koyar, eşlik eden durumları ve riskleri değerlendirir | Travma öyküsünü ve hedef anıları ayrıntılı olarak belirler |
| Tedavi | Gerekirse ilaç başlatır; EMDR eğitimi varsa uygular | EMDR eğitimi almış psikologlar terapiyi yürütür |
| İş birliği | İlaç ve terapi sürecini birlikte planlar | Psikiyatristle düzenli bilgi alışverişi yapar |
Seanslar arasında
Bir işleme oturumunun etkisi o odada bitmez; ardından gelen birkaç günde yeni hatırlamalar, farklı rüyalar ya da beklenmedik duygu dalgaları olabilir. Terapist bu dönem için kişiye kısa bir günlük tutmasını ve zorlandığında hazırlık aşamasında çalışılan yatıştırma yollarına başvurmasını önerir. Seans günlerinde yoğun bir program yapılmaması önerilir.
Bilimsel tartışmalar
EMDR'nin travma sonrası stres bozukluğundaki etkinliği çok sayıda kontrollü çalışmayla gösterilmiştir. Bununla birlikte göz hareketlerinin tedavideki özgül katkısı uzun yıllar tartışma konusu olmuştur. Bazı araştırmacılar, EMDR'nin etkisinin büyük ölçüde anıyla güvenli biçimde temas etmekten ve hazırlık aşamasında öğrenilen becerilerden kaynaklandığını öne sürer; bazıları ise iki yönlü uyaranların çalışma belleğini meşgul ederek anının duygusal yükünü azalttığını savunur. Bu tartışmalar sürse de, yöntemin bir bütün olarak travma tedavisinde etkili olduğu konusunda geniş bir uzlaşı vardır. Travma dışındaki alanlarda ise kanıtlar daha sınırlıdır ve uygulama her kişi için ayrıca değerlendirilmelidir.
Hazırlık evresinde neler öğrenilir?
Hazırlık evresi, işleme kadar önemlidir. Kişi bu aşamada huzurlu bir yer imgesi oluşturmayı, nefesini yavaşlatarak bedenini sakinleştirmeyi, zor bir duyguyu zihinsel bir kutuya koyup kapatmayı ve dikkatini çevresindeki somut ayrıntılara vererek şimdiye dönmeyi öğrenir. Bu beceriler, seans arasında ortaya çıkabilecek yoğun duygularla baş etmede de kullanılır.
Terapist seçimi
EMDR, yapılandırılmış bir eğitim gerektiren bir yöntemdir. Terapistinizin EMDR eğitimini tamamlamış olması, travmayla çalışma deneyimi ve süpervizyon alması önemlidir. Bu konuları ilk görüşmede sormanız son derece olağandır.
Ne zaman başvurmalı?
Sarsıcı bir olayın ardından kâbuslar, istem dışı anılar, kaçınma ve sürekli tetikte olma haftalar boyunca sürüyorsa ya da geçmişte yaşanmış bir olay bugün hâlâ yoğun sıkıntı yaratıyorsa bir psikiyatrist ya da psikologla görüşerek EMDR'nin sizin için uygun olup olmadığını konuşabilirsiniz.