Otizm

Otizm nedir?

Otizm, beynin gelişimiyle ilgili bir farklılıktır ve iki temel alanda kendini gösterir. Birincisi sosyal iletişim ve etkileşimdir: Göz teması, jest ve mimik kullanımı, başkalarıyla ilgisini paylaşma, karşılıklı konuşma ve ilişki kurma biçimleri farklıdır. İkincisi sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar ve ilgilerdir: Tekrarlayan hareketler, rutinlere bağlılık, belirli konulara yoğun ilgi ve duyusal uyaranlara olağandışı tepkiler bu alanda yer alır.

Otizm bir hastalık değil, kişinin gelişim yolunun bir parçasıdır. Bu nedenle amaç kişiyi “değiştirmek” değil, iletişim ve öğrenme becerilerini desteklemek, günlük yaşamını kolaylaştırmak ve güçlü yanlarını ortaya çıkarmaktır. Otizmin farklı şiddet düzeyleri ve görünümleri hakkında bilgi için otizm spektrum bozukluğu sayfamıza bakabilirsiniz.

Yaşa göre ilk işaretler

Bu işaretlerden biri tek başına otizm anlamına gelmez. Ancak birkaçı bir arada ve sürekli görülüyorsa bir uzmana başvurulmalıdır. Daha önce kazanılmış becerilerin kaybı ise her yaşta beklemeden değerlendirilmelidir.

Yaygın yanlış bilgiler

• “Otizme aşılar neden olur.” Geniş kapsamlı ve uzun süreli araştırmalar böyle bir bağlantı olmadığını kesin olarak göstermiştir.
• “Otizm soğuk ebeveynlikten kaynaklanır.” Bu eski ve yanlış bir görüştür; otizmin güçlü bir kalıtsal ve biyolojik temeli vardır.
• “Otistik kişiler duygu hissetmez.” Otistik kişiler duyguları derinden yaşar; ancak bunları ifade etme ve başkalarının duygularını okuma biçimleri farklı olabilir.
• “Otizm özel diyetlerle geçer.” Otizmi ortadan kaldırdığı kanıtlanmış bir diyet yoktur.
• “Her otistik kişi olağanüstü yeteneklere sahiptir.” Bazı kişilerde belirli alanlarda dikkat çekici beceriler bulunur, ancak bu herkes için geçerli değildir.

Nasıl tanı konur?

Otizm tanısı, kan testi ya da görüntüleme ile değil, deneyimli bir uzmanın yaptığı ayrıntılı değerlendirmeyle konur. Gelişim öyküsü alınır, çocuk farklı durumlarda gözlenir, ailenin ve varsa öğretmenin gözlemleri değerlendirilir. ADOS-2 gibi yapılandırılmış gözlem araçları sosyal iletişimin standart biçimde değerlendirilmesini sağlar. İşitme testi, dil ve gelişim değerlendirmesi ve bazı durumlarda genetik inceleme de sürecin parçasıdır.

Psikiyatrist ne yapar, psikolog ne yapar?

Erken destek

Otizmde en güçlü kanıta sahip yaklaşımlar, erken yaşta başlayan ve çocuğun gün içindeki doğal ortamında iletişim, oyun ve sosyal becerileri destekleyen programlardır. Anne ve babalar bu programların merkezinde durur: Uzmanın seansta gösterdiği yöntemleri yemek, banyo ve oyun gibi gündelik anlara taşıdıklarında çocuk, haftada birkaç saat yerine günün her anında öğrenme fırsatı bulur. Konuşma ve dil çalışmaları, özel eğitim seansları ve duyusal düzenlemeye yönelik ergoterapi bu ev çalışmasını tamamlar. Henüz konuşmayan çocuklarda resimli kartlar ya da iletişim cihazları gibi alternatif iletişim yolları da kullanılır. Ebeveynlerin desteklenmesi için ebeveyn danışmanlığı önemli bir yer tutar.

Eşlik eden durumlar

Otistik kişilerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite, kaygı, uyku sorunları, epilepsi, sindirim sorunları ve seçici beslenme daha sık görülür. Bu durumların tanınması ve tedavi edilmesi yaşam kalitesini belirgin biçimde artırır. İlaçlar otizmin özünü değiştirmez; bu ek sorunların hafifletilmesinde ise ilaç tedavisi bir seçenek olarak masaya gelebilir.

Okul yılları

Otistik çocukların eğitim ihtiyaçları birbirinden çok farklıdır. Bazı çocuklar genel eğitim sınıflarında, gerekli düzenlemeler ve destekle eğitim alırken, bazıları özel eğitim sınıflarında daha yoğun bir desteğe ihtiyaç duyar. Görsel programlar, değişikliklerin önceden haber verilmesi, gürültülü ortamlardan uzaklaşabileceği sakin bir alan ve akran zorbalığına karşı net bir tutum, okul uyumunu kolaylaştırır.

Yetişkinlik

Çocuklukta başlayan bu farklılık yetişkin yaşamda da devam eder. İşe girmek, iş yerindeki yazılı olmayan kuralları çözmek, arkadaşlık ve romantik ilişkiler kurmak ve tek başına bir ev düzenini sürdürmek, otistik yetişkinlerin en sık destek istediği konulardır. Tanıyla ilk kez otuzlu, kırklı yaşlarda tanışan kişiler de az değildir; çoğu, okul yıllarından beri taşıdıkları “neden ben farklıyım” sorusuna bu sayede bir yanıt bulur.

Duyusal farklılıklar

Otistik kişilerin önemli bir kısmı çevresindeki sesleri, ışıkları, dokuları ve kokuları farklı yoğunlukta algılar. Bir alışveriş merkezinin gürültüsü, floresan lambaların vızıltısı ya da bir kazağın etiketi, başkaları için fark edilmeyecek kadar küçükken otistik bir kişi için dayanılmaz olabilir. Kimileri ise belirli uyaranları arar: dönmek, sallanmak, nesnelere dokunmak gibi. Bu farklılıkların bilinmesi, öfke nöbeti ya da içe kapanma gibi davranışların nedenini anlamayı kolaylaştırır ve ev, okul ya da iş ortamında basit düzenlemelerle büyük rahatlama sağlanabilir.

Kız çocukları ve kadınlarda otizm

Otizm uzun yıllar boyunca erkek çocuklarla özdeşleştirildi; bu nedenle kızlarda ve kadınlarda tanı çoğu zaman gecikir. Otistik kızlar akranlarını gözlemleyip davranışlarını taklit ederek sosyal güçlüklerini gizleyebilir. İlgi alanları, örneğin hayvanlar, kitaplar ya da belirli bir dizinin karakterleri, yaşıtlarına olağan göründüğünden dikkat çekmeyebilir. Bu gizleme çabası yorucudur ve ergenlikte kaygı, depresyon ya da yeme sorunları biçiminde kendini gösterebilir.

Ne zaman başvurmalı?

Çocuğunuzun göz teması, ortak dikkat, konuşma ya da oyun becerileri yaşıtlarından belirgin biçimde farklıysa, daha önce kazandığı becerileri kaybettiyse ya da öğretmenler sosyal etkileşimle ilgili endişelerini paylaşıyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanız önerilir. Erken başvuru, erken destek demektir.