İstanbul’da psikiyatrist ya da psikolog arayan birinin karşısına çıkan ilk zorluk çoğu zaman doğru uzmanı seçmektir. Psikiyatrist, psikolog, klinik psikolog, psikolojik danışman, aile danışmanı… Bu unvanların her biri farklı bir eğitimi ve farklı bir yetkiyi ifade eder. Yanlış uzmana başvurmak zaman kaybına yol açabilir; doğru uzmanla ise tedavi daha hızlı ve daha etkili ilerler. Bu sayfada ruh sağlığı alanındaki unvanların ne anlama geldiğini, belirtilerinize göre kime başvurmanız gerektiğini ve bir uzmanı değerlendirirken nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatıyoruz.
Ruh sağlığı alanındaki unvanlar ne anlama gelir?
Psikiyatrist (psikiyatri uzmanı): Tıp fakültesini bitirdikten sonra dört yıllık psikiyatri uzmanlık eğitimini tamamlamış hekimdir. Tanı koyar, ilaç tedavisi başlatır ve izler, gerektiğinde hastaneye yatış kararı verir. Bir kısmı psikoterapi eğitimi de almıştır.
Çocuk ve ergen psikiyatristi: Tıp eğitiminin ardından çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında ayrı bir uzmanlık eğitimi almış hekimdir. 18 yaş altındaki ruhsal ve gelişimsel sorunlara bakar.
Psikolog: Dört yıllık psikoloji lisans eğitimini tamamlamış kişidir. İlaç yazmaz; görüşme, değerlendirme ve aldığı ek eğitimlere göre psikoterapi yapar.
Klinik psikolog / uzman klinik psikolog: Psikoloji lisansının ardından klinik psikoloji alanında yüksek lisans ya da doktora yapmış psikologdur. Ruhsal rahatsızlıkların değerlendirilmesi ve psikoterapisi konusunda daha kapsamlı bir klinik eğitime sahiptir.
Psikolojik danışman: Rehberlik ve psikolojik danışmanlık bölümünden mezun olan uzmandır. Daha çok okul, gelişim, kariyer ve uyum konularında danışmanlık yapar.
Bir de sık karıştırılan nöroloji var: Nörolog, beyin ve sinir sistemi hastalıklarına (epilepsi, migren, inme, Parkinson gibi) bakan hekimdir. Duygudurum, kaygı ve davranış sorunları ise psikiyatrinin alanıdır.
Belirtilerinize göre kime başvurmalısınız?
- Doğrudan psikiyatriste: İki haftadan uzun süren ağır mutsuzluk, yaşamı sonlandırma düşünceleri, gerçeklikle bağın zayıfladığı durumlar (sesler duyma, şüphecilik), aşırı enerjik ve uykusuz dönemler, ağır panik atakları, alkol ya da madde bağımlılığı.
- Psikiyatrist ve psikolog birlikte: Orta düzeyde depresyon, panik bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk, travma sonrası stres. Bu durumlarda ilaç ve psikoterapinin birlikte kullanılması en iyi sonucu verir.
- Psikologla başlamak uygun: İlişki ve iletişim sorunları, stresle baş etme, yas, özgüven, uyum güçlükleri ve hafif düzeydeki kaygı ya da düşük ruh hali.
- Çocuklar için: Dikkat ve davranış sorunları, gelişim gecikmeleri ve ergenlikte belirgin ruh hali değişikliklerinde önce çocuk ve ergen psikiyatristi; uyum, korku ve kardeş kıskançlığı gibi konularda çocuk ve ergen psikoloğu.
Bir uzmanı değerlendirirken nelere bakmalı?
Doğru uzmanı seçmek için birkaç ölçüt işinizi kolaylaştırır. Öncelikle uzmanın eğitim ve uzmanlık belgelerinin sizin sorununuzla uyumlu olduğundan emin olun. Psikoterapi alacaksanız uyguladığı yöntemi (bilişsel davranışçı terapi, şema terapi, EMDR gibi) ve bu yöntemde ayrıca eğitim alıp almadığını sorun. Uzmanın daha çok hangi sorunlarla çalıştığını öğrenmek de yararlıdır; örneğin yeme bozuklukları ya da obsesif kompulsif bozukluk gibi alanlarda deneyim farkı belirgindir. Son olarak seans süresi, görüşme sıklığı ve ücret konusunda baştan net bilgi alın.
İlk görüşmeden ne beklemelisiniz?
İlk görüşme bir tanışma ve değerlendirme görüşmesidir. Uzman sizi dinler, yakınmalarınızın geçmişini ve günlük yaşamınıza etkisini anlamaya çalışır. Görüşmenin sonunda size olası tanıyı, önerdiği tedavi yolunu ve sürecin yaklaşık ne kadar süreceğini açıklamalıdır. Kendinizi dinlenmiş ve anlaşılmış hissetmeniz önemlidir; araştırmalar, uzman ile danışan arasındaki güven ilişkisinin tedavinin başarısını en güçlü belirleyen etkenlerden biri olduğunu gösterir.
Psikiyatrist ile psikolog birlikte çalıştığında
Pek çok rahatsızlıkta en iyi sonuç ekip çalışmasıyla alınır. Psikiyatrist ilacın türünü ve dozunu yönetir, yan etkileri izler; psikolog ise haftalık seanslarla belirtileri sürdüren düşünce ve davranış kalıpları üzerinde çalışır. İki uzmanın sizin izninizle birbiriyle iletişim kurması, tedavinin bütünlüklü ilerlemesini sağlar.
Uzman değiştirmek ne zaman doğru olur?
Birkaç görüşmeden sonra hâlâ kendinizi anlaşılmamış hissediyorsanız, tedavi planı size açıklanmıyorsa ya da uzun süre hiçbir ilerleme olmuyorsa bunu önce uzmanınızla konuşun. Sorun çözülmüyorsa başka bir uzmandan görüş almak sizin hakkınızdır. Ancak ilaç tedavisini yarıda kesmeden, yeni uzmanla devam edecek şekilde geçiş yapmak gerekir.
Sık duyulan yanlış inanışlar
“Psikiyatriste gitmek ağır bir hastalığım olduğu anlamına gelir.” Psikiyatriste başvuranların çoğu uykusuzluk, kaygı, panik ya da depresyon gibi sık görülen ve tedavisi mümkün sorunlar nedeniyle gelir. Erken başvuru, sorunun ağırlaşmasını önler.
“Psikiyatrik ilaçlar insanı uyuşturur ve bağımlı yapar.” Depresyon ve kaygı tedavisinde kullanılan ilaçların büyük çoğunluğu bağımlılık yapmaz ve kişiyi uyuşturmaz; amaç kişinin kendini yeniden kendisi gibi hissetmesidir. Bağımlılık riski taşıyan bazı sakinleştiriciler ise kısa süreli ve dikkatle kullanılır.
“Terapi sadece dertleşmektir.” Kanıta dayalı terapiler belirli hedefleri, yapılandırılmış teknikleri ve seanslar arası çalışmaları olan, etkinliği araştırmalarla gösterilmiş yöntemlerdir.
“Güçlü insanlar yardıma ihtiyaç duymaz.” Ruhsal sorunlar bir zayıflık göstergesi değildir; tıpkı bedensel hastalıklar gibi herkesin başına gelebilir. Yardım istemek, sorunu çözmek için atılan en güçlü adımdır.