Çocuk ve ergen psikiyatrisine en sık başvuru nedenlerinden biri dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğudur (DEHB). “Derse odaklanamıyor”, “yerinde duramıyor”, “söyleneni hemen unutuyor” gibi yakınmalarla gelen aileler, çoğu zaman çocuklarının tembel ya da yaramaz olduğu yönündeki yorumlarla da yıpranmıştır. İstanbul’da çocuk ve ergen psikiyatristi arayan aileler için bu sayfada DEHB’yi, tanının nasıl konduğunu ve tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.
DEHB nedir?
DEHB, beynin dikkat, dürtü kontrolü ve hareketliliği düzenleyen sistemlerinin gelişiminde farklılıkla seyreden, nörogelişimsel bir durumdur. Kötü ebeveynlik, şeker tüketimi ya da ekran kullanımı DEHB’ye neden olmaz; kalıtım en güçlü etkendir. Üç görünümü vardır: dikkat eksikliğinin öne çıktığı tip (dalgınlık, dağınıklık, unutkanlık), hiperaktivite ve dürtüselliğin öne çıktığı tip (yerinde duramama, sırasını bekleyememe, söz kesme) ve her ikisinin birlikte görüldüğü birleşik tip. Dikkat eksikliği ağırlıklı tip, sınıfı rahatsız etmediği için özellikle kız çocuklarında geç fark edilebilir.
Belirtiler yaşa göre nasıl değişir?
Okul öncesi dönemde aşırı hareketlilik ve tehlikeyi fark etmeden atılganlık öne çıkar. İlkokulda ödevleri bitirememe, dikkatsizlik hataları, eşyalarını kaybetme ve sırasını bekleyememe belirginleşir. Ergenlikte hareketlilik genellikle azalır; yerini iç huzursuzluk, plan yapamama, işleri son ana bırakma ve ani kararlar alır. Bu dönemde tedavi edilmeyen DEHB; okul başarısızlığı, özgüven kaybı, aileyle çatışma ve riskli davranışlarla birlikte görülebilir.
DEHB tanısı nasıl konur?
DEHB’yi gösteren tek bir kan tahlili, beyin görüntülemesi ya da bilgisayar testi yoktur. Tanı, deneyimli bir çocuk ve ergen psikiyatristinin klinik değerlendirmesiyle konur. Bunun için belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması, en az altı aydır sürmesi ve hem evde hem okulda görülmesi aranır. Değerlendirmede aileyle ve çocukla ayrıntılı görüşme yapılır, anne baba ve öğretmenden ölçek doldurmaları istenir. İşitme ya da görme sorunu, uyku bozukluğu, kaygı, depresyon ve özgül öğrenme güçlüğü gibi DEHB’ye benzeyen ya da ona eşlik eden durumlar da mutlaka araştırılır.
Tedavi seçenekleri
DEHB tedavisi birden fazla basamaktan oluşur. Aile eğitimi, anne babanın tutarlı kurallar koymasını, olumlu davranışı fark etmesini ve çatışmaları azaltmasını sağlar. Davranışsal yöntemler ve okul düzenlemeleri çocuğun günlük işlevselliğini destekler. Altı yaş ve üzerindeki çocuklarda belirtiler belirginse ilaç tedavisi en etkili yöntemdir. Uyarıcı ve uyarıcı olmayan iki grup ilaç kullanılır; ilaç düşük dozla başlanır, etki ve yan etkilere göre ayarlanır. Tedavi süresince çocuğun boyu, kilosu, iştahı, uykusu ve nabzı düzenli olarak izlenir.
Evde ve okulda işe yarayan düzenlemeler
- Görevleri küçük adımlara bölmek ve her adımı tamamlayınca kısa bir mola vermek
- Ödev için sabit bir saat ve dikkat dağıtıcılardan arındırılmış bir çalışma yeri belirlemek
- Talimatları tek tek ve göz teması kurarak vermek
- Sınıfta öğretmene yakın, kapı ve pencereden uzak bir sırada oturmak
- Olumsuz davranışı cezalandırmak yerine olumlu davranışı hemen fark edip ödüllendirmek
- Düzenli uyku ve gün içinde hareket etme fırsatları sağlamak
DEHB ile birlikte görülebilen durumlar
DEHB’li çocukların önemli bir kısmında başka güçlükler de eşlik eder. Özgül öğrenme güçlüğü okuma, yazma ya da matematikte yaşıtlarına göre belirgin zorlanmayla kendini gösterir. Karşıt olma ve kurallara uymama davranışları, sürekli tartışma ve öfke ile ortaya çıkabilir. Kaygı bozuklukları, tikler ve uyku sorunları da sık görülür. Ergenlikte tedavi edilmemiş DEHB depresyon ve riskli davranışlarla birlikte görülebilir. Bu eşlik eden durumlar tedavi planını etkilediği için değerlendirmede ayrıca ele alınır. Örneğin öğrenme güçlüğü olan bir çocuk, ilaç tedavisine ek olarak özel eğitim desteğinden de fayda görür.