Panik atak nedir?
Panik atak, aniden başlayan ve birkaç dakika içinde en yüksek noktasına ulaşan yoğun bir korku ve sıkıntı nöbetidir. Kalp hızla çarpar, nefes daralır, göğüste baskı hissedilir, eller titrer, baş döner. Pek çok kişi o an kalp krizi geçirdiğini, bayılacağını ya da aklını kaybedeceğini düşünür. Nöbet genellikle on ile otuz dakika içinde kendiliğinden geçer; ancak geride derin bir yorgunluk ve “ya yine olursa” korkusu bırakır.
Hayatında bir kez panik atak geçiren herkes panik bozukluk yaşamaz. Panik bozukluktan söz edebilmek için atakların tekrarlaması ve kişinin yeni bir atak geçirme korkusuyla davranışlarını değiştirmeye başlaması gerekir.
Panik bozukluğun belirtileri
Bir panik atak sırasında bedensel ve zihinsel belirtiler bir arada görülür. En sık karşılaşılanlar şunlardır:
- Çarpıntı, kalbin hızla ya da düzensiz attığı hissi,
- Nefes darlığı, boğulma ya da yeterince hava alamama hissi,
- Göğüs ağrısı veya göğüste sıkışma,
- Terleme, titreme, üşüme ya da ateş basması,
- Baş dönmesi, sersemlik, bayılacakmış gibi olma,
- Mide bulantısı veya karında rahatsızlık,
- El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma,
- Kendini ya da çevreyi gerçek dışı hissetme,
- Kontrolü kaybetme, çıldırma ya da ölme korkusu.
Ataklar arasındaki dönemde de kişi rahat değildir. Bedenindeki küçük değişimleri sürekli izler, kalp atışını kontrol eder, bir atağın gelip gelmeyeceğini düşünür. Bu tetikte olma hâli, zamanla günlük hayatın önemli bir bölümünü kaplar.
Kaçınma ve agorafobi
Panik bozukluğun en kısıtlayıcı yanı kaçınmadır. Kişi atak geçirdiği yerleri ve kaçmanın zor olacağını düşündüğü ortamları terk etmeye başlar: toplu taşıma, kalabalık alışveriş merkezleri, köprüler, asansörler, uzun yolculuklar ya da tek başına evden çıkmak. Bu tabloya agorafobi denir. Kaçınma kısa vadede rahatlatır; fakat korkulan yerlerin sayısı zamanla artar ve kişinin dünyası giderek küçülür.
Bazı kişiler ise kaçınmak yerine yanlarında su şişesi, ilaç ya da güvendikleri birini bulundurarak dışarı çıkar. Bu güvenlik davranışları da korkunun sürmesine katkıda bulunur, çünkü kişi atağın geçmesini bu nesnelere ya da kişilere bağlar.
Neden ortaya çıkar?
Panik bozukluğun tek bir nedeni yoktur. Ailesel yatkınlık, beynin tehlike algılayan sistemlerinin aşırı duyarlı çalışması, uzun süreli stres, önemli yaşam değişiklikleri ve kayıplar riski artırabilir. İlk atak çoğu zaman yoğun bir stres döneminin ardından gelir. Aşırı kafein tüketimi, uykusuzluk, alkol ve bazı uyarıcı maddeler de atakları tetikleyebilir.
Panik bozukluğun sürmesinde ise düşünce biçiminin rolü büyüktür. Bedendeki zararsız bir değişimi, örneğin merdiven çıktıktan sonra hızlanan kalp atışını, tehlike işareti olarak yorumlamak kaygıyı artırır; artan kaygı bedensel belirtileri yoğunlaştırır ve bir kısır döngü başlar.
Tanı nasıl konur?
Panik atak belirtileri kalp, akciğer ve tiroid hastalıklarıyla karışabildiği için değerlendirme ayrıntılı bir öyküyle başlar. Gerekli görülürse kan tetkikleri ve kalp ritmini gösteren tetkikler istenir. Bedensel bir hastalık dışlandıktan sonra, atakların sıklığı, kaçınma davranışları ve günlük hayata etkisi değerlendirilerek tanı konur. Panik bozukluğa sıklıkla depresyon, diğer kaygı bozuklukları ya da alkol kullanımı eşlik edebildiğinden bu durumlar da gözden geçirilir.
Tedavi seçenekleri
Panik bozukluk tedaviye iyi yanıt veren kaygı bozukluklarından biridir. Tedavi kişinin belirtilerinin şiddetine, kaçınma düzeyine ve tercihine göre planlanır.
Bilişsel davranışçı terapi. Panik bozuklukta etkinliği en çok araştırılmış psikoterapi yöntemidir. Kişi önce panik döngüsünü ve bedensel belirtilerin neden tehlikeli olmadığını öğrenir. Ardından bu belirtilere benzer duyumları güvenli bir ortamda bilerek oluşturup alışmayı, kaçındığı yerlere ise adım adım geri dönmeyi çalışır. Nefes ve gevşeme becerileri bu sürece eşlik eder.
İlaç tedavisi. Bazı antidepresan ilaçlar panik ataklarının sıklığını ve şiddetini azaltır. Etkileri birkaç hafta içinde ortaya çıkar ve genellikle aylarca sürdürülür. Hangi ilacın uygun olduğuna psikiyatri doktoru karar verir. Hızlı rahatlatan ama bağımlılık riski taşıyan ilaçlar yalnızca kısa süreli ve kontrollü biçimde kullanılır.
Birleşik tedavi. Belirtilerin ağır olduğu ya da kaçınmanın hayatı belirgin biçimde kısıtladığı durumlarda ilaç ve terapinin birlikte kullanılması çoğu zaman en iyi sonucu verir.
Atak sırasında neler yapılabilir?
Atak başladığında belirtilerle savaşmak ya da hemen kaçmak yerine, onların geçici olduğunu hatırlamak yardımcı olur. Nefesi yavaşlatmak, burundan alıp ağızdan daha uzun vererek nefes almak, ayakları yere basarak çevredeki birkaç nesneyi saymak dikkatin bedenden uzaklaşmasını sağlar. “Bu bir panik atağı, birkaç dakika içinde geçecek” diye kendine söylemek, korkunun büyümesini önler. Bu teknikler tedavinin yerini tutmaz; ancak kişinin kendini çaresiz hissetmesini azaltır.
Göğüs ağrısı ilk kez ortaya çıktıysa, alışılmışın dışında bir şiddetteyse ya da efor sırasında başladıysa, panik atağı varsaymadan acil servise başvurmak gerekir.
İş ve okul hayatına etkisi
Panik bozukluk tedavi edilmediğinde iş ve okul hayatını belirgin biçimde etkileyebilir. Toplantılardan, sunumlardan ya da kalabalık sınıflardan kaçınmak, servis ya da toplu taşımayla işe gidememek, sık sık izin almak veya erken ayrılmak bu etkilerin başında gelir. Bazı kişiler terfi, seyahat gerektiren görevler ya da yeni bir iş fırsatı gibi önemli adımlardan yalnızca atak korkusu nedeniyle vazgeçer. Öğrencilerde ise sınav salonunda atak geçirme korkusu, derse devamı ve başarıyı olumsuz etkileyebilir. Tedavi sürecinde bu alanlar da hedefe dahil edilir; kişinin kaçındığı iş ya da okul durumları, aşamalı yüzleşme planının bir parçası hâline getirilir. Gerekirse kısa süreli düzenlemeler için iş yeri ya da okulla, kişinin onayıyla iletişim kurulabilir.
Yakınlar nasıl destek olabilir?
Panik bozukluğu olan birinin yakınları çoğu zaman ne yapacağını bilemez. Atak sırasında sakin kalmak, kişiyi yargılamadan yanında olmak ve belirtilerin geçeceğini hatırlatmak en yararlı tutumdur. Kaçınmayı sürekli desteklemek, örneğin kişinin yerine bütün işleri üstlenmek, kısa vadede iyi niyetli görünse de korkuyu besleyebilir. Tedavi sürecinde yakınların, kişinin küçük adımlarını fark edip takdir etmesi iyileşmeyi hızlandırır.
İyileşme ve tekrarı önlemek
Doğru tedaviyle panik bozukluğu olan kişilerin büyük çoğunluğu ataklardan kurtulur ya da atakların hayatlarını yönetmesine izin vermeyecek düzeye gelir. İyileşmeden sonra düzenli uyku, kafein ve alkol tüketimine dikkat, fiziksel etkinlik ve stres yönetimi tekrarı önlemeye yardımcı olur. Belirtiler yeniden başlarsa, öğrenilen becerileri hemen uygulamak ve gecikmeden hekime başvurmak, eski döngünün geri gelmesini engeller.