Ruhsal bir rahatsızlık yalnızca onu yaşayan kişiyi değil, ailesini ve yakınlarını da derinden etkiler. Depresyondaki bir eşe, bipolar bozukluğu olan bir kardeşe ya da kaygı bozukluğu yaşayan bir ebeveyne nasıl destek olunacağını bilmemek; çaresizlik, suçluluk ve tükenmişlik duygularına yol açabilir. Oysa doğru bilgi ve yaklaşımla yakınlar, iyileşme sürecinin en güçlü dayanaklarından biri olabilir. Mersin’de psikiyatri ya da psikolog desteği arayanlar için bu sayfada hasta yakınlarına yönelik temel bilgileri ve önerileri bir araya getirdik.
İlk adım: rahatsızlığı anlamak
Ruhsal hastalıklar irade zayıflığı, tembellik ya da “şımarıklık” değildir. Depresyondaki biri isteksizliğini kendi seçmez; kaygı bozukluğu olan biri korkularını yalnızca mantıkla yenemez. Yakınınızın tanısı hakkında güvenilir kaynaklardan bilgi edinmek, tedavi eden hekime ya da psikoloğa (yakınınızın izniyle) sorular sormak, belirtileri kişiliğinden ayırmanıza yardımcı olur. Bu anlayış, “Neden kendini toparlamıyor?” düşüncesinin yerini daha şefkatli bir bakışın almasını sağlar.
Nasıl destek olunur?
- Dinleyin: Çözüm sunmaya ya da öğüt vermeye çalışmadan, yargılamadan dinlemek çoğu zaman en büyük destektir.
- Küçümsemeyin: “Herkesin derdi var”, “Biraz gez, geçer” gibi sözler kişiyi yalnız hissettirir.
- Tedaviyi destekleyin: Randevulara gitmesini kolaylaştırmak, ilaçlarını düzenli kullanmasına destek olmak iyileşmeye doğrudan katkı sağlar.
- Küçük adımları takdir edin: Yataktan kalkmak, kısa bir yürüyüş yapmak gibi adımlar hastalık döneminde büyük çaba gerektirir.
- Bağımsızlığına saygı gösterin: Her şeyi onun yerine yapmak yerine, yapabildiklerini yapmasına alan tanıyın.
Uyarı işaretlerini tanımak
Yakınlar çoğu zaman kötüleşmenin ilk işaretlerini kişinin kendisinden önce fark eder. Uyku düzeninde belirgin değişiklik, içe kapanma, ilaçları bırakma, alışılmadık konuşkanlık ya da harcamalar, şüphecilik ve madde kullanımında artış yeni bir atağın habercisi olabilir. Bu işaretleri tedavi ekibiyle paylaşmak erken müdahaleyi sağlar. Kişi ölümden, yük olmaktan ya da veda eder gibi sözlerden bahsediyorsa bunu ciddiye alın ve doğrudan sorun; yaşamını sonlandırma düşüncesi ya da planı varsa onu yalnız bırakmadan 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Çocuklara nasıl anlatılır?
Evde ruhsal bir rahatsızlık yaşayan bir ebeveyn ya da kardeş olduğunda çocuklar değişikliği mutlaka fark eder; açıklama yapılmadığında boşlukları kendi hayal güçleriyle doldurur ve çoğu zaman kendilerini suçlarlar. Çocuğun yaşına uygun, kısa ve dürüst bir açıklama yapmak önemlidir: “Annen şu sıralar hasta, bu yüzden çok yorgun ve üzgün. Bu senin yüzünden değil ve doktorlar ona yardım ediyor.” Çocuğun sorularını yanıtlamak, günlük düzenini korumak ve duygularını ifade etmesine alan açmak onun güvende hissetmesini sağlar.
Kendinize de bakın
Ruhsal hastalığı olan birine bakım vermek uzun soluklu bir süreçtir ve bakım verenlerde depresyon ve kaygı sık görülür. Kendi uyku, beslenme ve sosyal yaşamınızı ihmal etmemek, sorumlulukları aile içinde paylaşmak ve gerektiğinde “hayır” diyebilmek tükenmeyi önler. Sınır koymak sevgisizlik değildir; saldırgan ya da zarar verici davranışlara karşı net sınırlar hem sizi hem de yakınınızı korur.
Aile görüşmeleri ve psikoeğitim
Pek çok psikiyatri ve psikoterapi programı, hasta yakınlarına yönelik bilgilendirme (psikoeğitim) ve aile görüşmeleri içerir. Bu görüşmelerde hastalığın seyri, tedavi seçenekleri, kriz anlarında yapılacaklar ve aile içi iletişim ele alınır. Özellikle şizofreni ve bipolar bozukluk gibi uzun süreli rahatsızlıklarda ailenin bu süreçlere katılmasının yeni atakları azalttığı gösterilmiştir. Siz de zorlanıyorsanız, kendi adınıza bir psikiyatrist ya da psikologdan destek almaktan çekinmeyin.