Her çocuk zaman zaman kurallara karşı gelir, inatlaşır ya da öfkelenir; bu, bağımsızlık kazanma sürecinin doğal bir parçasıdır. Ancak bazı çocuklarda karşı gelme ve kural ihlalleri o kadar sık, yoğun ve uzun sürelidir ki aile, okul ve arkadaş ilişkileri ciddi biçimde zarar görür. Mersin’de çocuk ve ergen psikiyatristi arayan aileler için bu sayfada karşı gelme bozukluğu ile davranım bozukluğunu, nedenlerini ve tedavi yollarını anlatıyoruz.
Karşı gelme bozukluğu
Karşı gelme bozukluğunda çocuk, özellikle anne baba ve öğretmenler gibi otorite figürlerine karşı en az altı ay süren bir öfke, inatlaşma ve kin örüntüsü gösterir:
- Sık sık öfkelenme, çabuk alınganlık ve kızgınlık
- Yetişkinlerle tartışma, kurallara uymayı açıkça reddetme
- Başkalarını bilerek kızdırma
- Kendi hatalarından başkalarını sorumlu tutma
- Kinci ve intikamcı davranışlar
Bu davranışlar yaşıtlarında görülenden belirgin biçimde daha sık ve yoğundur ve çocuğun yaşamını olumsuz etkiler.
Davranım bozukluğu
Davranım bozukluğu daha ağır bir tablodur ve başkalarının temel haklarını ya da yaşa uygun toplumsal kuralları ihlal eden tekrarlayıcı davranışlarla karakterizedir: insanlara ya da hayvanlara saldırganlık, kavga başlatma, eşyalara zarar verme, yalan söyleme, çalma, okuldan kaçma ya da evden kaçma gibi. Bazı çocuklarda karşı gelme bozukluğu zamanla davranım bozukluğuna dönüşebilir; bu nedenle erken müdahale önemlidir.
Nedenleri
Bu bozukluklar tek bir nedene bağlı değildir. Çocuğun mizacı ve duygu düzenleme güçlüğü, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, öğrenme güçlükleri ve dil gecikmeleri riski artırır. Tutarsız ya da çok sert disiplin, aile içi çatışma ve şiddet, ihmal ve olumsuz akran çevresi de önemli etkenlerdir. Çocuğu “kötü” olarak etiketlemek yerine davranışların arkasındaki ihtiyaç ve güçlükleri anlamaya çalışmak tedavinin başlangıç noktasıdır.
Değerlendirme ve tedavi
Çocuk ve ergen psikiyatristi; aile, okul ve çocuktan alınan bilgilerle davranışların ne zaman başladığını, hangi ortamlarda ortaya çıktığını ve eşlik eden rahatsızlıkları değerlendirir. Tedavinin temelini ebeveyn eğitimi programları oluşturur: Anne babalar olumlu davranışları güçlendirme, net ve tutarlı kurallar koyma, sakin ve öngörülebilir sonuçlar uygulama becerileri kazanır. Daha büyük çocuklar ve ergenlerle öfke kontrolü ve sorun çözme becerilerine yönelik bireysel çalışmalar yapılır. Okulla iş birliği, davranışların farklı ortamlarda tutarlı biçimde ele alınmasını sağlar. Eşlik eden dikkat eksikliği, depresyon ya da kaygı varsa bunların tedavisi, gerektiğinde ilaçla birlikte, davranış sorunlarını da belirgin biçimde azaltır.
Ergenlikte davranış sorunları
Ergenlik döneminde ortaya çıkan ya da artan kural ihlalleri; okuldan kaçma, gece eve gelmeme, riskli araç kullanımı, alkol ve madde denemeleri gibi daha ciddi sonuçlar doğurabilecek davranışlara dönüşebilir. Bu dönemde davranışların arkasında depresyon, akran baskısı, aile içi sorunlar ya da yaşanmış travmalar bulunabilir. Gençle güvene dayalı bir iletişimi korumak, arkadaş çevresini ve günlük yaşamını ilgiyle izlemek ve sorunlar büyümeden uzman desteği almak, ilerleyen yıllarda ortaya çıkabilecek ciddi sorunların önüne geçer.
Ailelere öneriler
- Olumlu davranışları fark edip hemen ve açıkça övün.
- Kuralları az, net ve tutarlı tutun; anne ve baba aynı tavrı göstersin.
- Bağırmak ve fiziksel ceza yerine önceden konuşulmuş, kısa ve mantıklı sonuçlar uygulayın.
- Çocukla her gün kısa da olsa çatışmasız, keyifli bir zaman geçirin.