Tırnaklarını yiyen, parmağını emen, saçını döndürüp çeken ya da dudaklarının derisini koparan bir çocuk… Bu tür tekrarlayıcı alışkanlıklar çocuklukta çok yaygındır ve çoğu zaman çocuğun kendini rahatlatma yoludur. Çoğu kendiliğinden azalsa da bazıları uzun süre devam edip çocuğun sağlığını ve özgüvenini etkileyebilir. Mersin’de çocuk ve ergen psikoloğu arayan aileler için bu sayfada çocukluk alışkanlıklarının nedenlerini, ne zaman destek gerektiğini ve psikoloğun yöntemlerini anlatıyoruz.
Bu alışkanlıklar neden olur?
Parmak emme bebeklikte doğal bir refleks ve güçlü bir sakinleşme yoludur. Daha büyük çocuklarda ise tırnak yeme, saç çekme ya da deri koparma gibi davranışlar çoğunlukla gerginlik, sıkılma, yorgunluk ya da yoğun odaklanma anlarında ortaya çıkar. Davranış kısa süreli bir rahatlama sağladığı için tekrarlanır ve zamanla farkında olmadan yapılan bir alışkanlığa dönüşür. Çocuk çoğu zaman bunu televizyon izlerken, ders çalışırken ya da uykuya dalarken yaptığını fark etmez.
Sık görülen alışkanlıklar
- Parmak emme: Okul öncesi dönemde yaygındır; dört-beş yaşından sonra sürmesi diş ve damak yapısını etkileyebilir.
- Tırnak yeme: Okul çağında ve ergenlikte çok sık görülür; tırnak çevresinde yara ve enfeksiyona yol açabilir.
- Saç döndürme ve çekme: Saç çekme belirgin seyrelmelere yol açıyorsa ayrıca değerlendirilmesi gereken bir durum olabilir.
- Deri ve dudak koparma: Tekrarlayan yaralara neden olabilir.
Ne zaman destek almalı?
Alışkanlık çocuğun bedenine zarar veriyorsa (yaralar, enfeksiyon, saç kaybı, diş sorunları), çocuk bundan utanıyor ve sosyal ortamlardan kaçınıyorsa, durdurma çabalarına rağmen artıyorsa ya da kaygı, uyku sorunları veya içe kapanma gibi başka belirtiler eşlik ediyorsa bir çocuk ve ergen psikoloğundan destek almak yararlıdır. Saç çekme ya da deri koparma belirgin ve süregen hâle geldiyse çocuk ve ergen psikiyatristi ile birlikte değerlendirme yapılabilir.
Psikolog nasıl yardımcı olur?
Bu tür alışkanlıklarda en etkili yöntemlerden biri alışkanlığı tersine çevirme eğitimidir. İlk adım farkındalıktır: Çocukla birlikte davranışın hangi durumlarda, hangi duygularla ve hangi saatlerde ortaya çıktığı belirlenir. Ardından alışkanlığın yerine geçebilecek ve onunla aynı anda yapılamayan bir karşıt davranış öğretilir; örneğin tırnak yeme isteği geldiğinde elleri yumruk yapıp bir dakika tutmak ya da yumuşak bir stres topunu sıkmak. Gerginliği azaltmaya yönelik nefes ve gevşeme çalışmaları, ödül çizelgeleri ve ailenin destekleyici tutumu süreci güçlendirir. Küçük çocuklarda çalışma oyun ve hikâyelerle yürütülür.
Ergenlerde ve yetişkinlerde de görülür
Saç çekme, deri koparma ve tırnak yeme gibi bedene yönelik tekrarlayıcı davranışlar her zaman çocuklukla sınırlı kalmaz; bir bölümü ergenlikte başlar ya da yetişkinlikte de sürer. Bu davranışlar çoğu zaman utanç nedeniyle gizlenir ve yıllarca kimseyle paylaşılmaz. Oysa yetişkinlerde de alışkanlığı tersine çevirme eğitimi ve bilişsel davranışçı yöntemler etkilidir. Davranış belirgin yara, saç kaybı ya da yoğun sıkıntıya yol açıyorsa, yaş fark etmeksizin bir uzmandan destek almak yararlıdır.
Ailelere öneriler
- Çocuğu sürekli uyarmayın, azarlamayın ya da başkalarının yanında utandırmayın; bu gerginliği ve alışkanlığı artırır.
- Acı ojeler ya da eldiven gibi yöntemleri yalnızca çocuğun onayıyla ve bir hatırlatıcı olarak kullanın.
- Ellerin meşgul olacağı etkinlikler sunun: oyun hamuru, çizim, el işi.
- Alışkanlığın azaldığı günleri ve çocuğun çabasını takdir edin.