Anahtarları nereye koyduğunu unutmak ya da bir tanıdığın adını o an hatırlayamamak herkesin başına gelir ve çoğu zaman endişe verici değildir. Ancak unutkanlık giderek artıyor, günlük işleri aksatıyor ve kişinin davranışlarında değişiklikler eşlik ediyorsa bir değerlendirme yapılması gerekir. Demans, erken fark edildiğinde ilerleyişi yavaşlatılabilen ve yaşam kalitesi uzun süre korunabilen bir durumdur. Mersin’de yetişkin psikiyatristi arayanlar için bu sayfada demans ile normal unutkanlığın farkını, belirtileri ve tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.
Normal yaşlanma mı, demans mı?
Yaş ilerledikçe bilgileri hatırlamak biraz daha uzun sürebilir; ancak kişi ipucu verildiğinde hatırlar ve günlük yaşamını bağımsız sürdürür. Demansta ise bellek ve diğer zihinsel işlevlerdeki kayıp, kişinin günlük işlerini, alışverişini, faturalarını ya da ilaçlarını yönetmesini zorlaştıracak düzeydedir. Demans tek bir hastalık değil, farklı nedenlerden kaynaklanabilen bir tablodur; en sık nedeni Alzheimer hastalığıdır. Damarsal demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans diğer sık görülen türlerdir.
Erken belirtiler
- Yakın zamanda öğrenilen bilgileri ve konuşmaları unutma, aynı soruları tekrar tekrar sorma
- Tanıdık yerlerde yolunu kaybetme
- Para hesabı, fatura ödeme gibi planlama gerektiren işlerde zorlanma
- Sözcük bulmakta güçlük
- Eşyaları alışılmadık yerlere koyma
- Kişilik ve davranış değişiklikleri, ilgi kaybı, içe kapanma
- Şüphecilik, huzursuzluk ya da uyku düzeninde bozulma
Unutkanlığın tedavi edilebilir nedenleri
Her unutkanlık demans değildir. Depresyon, özellikle yaşlılarda, dikkat ve bellek sorunlarıyla kendini gösterebilir ve demansla karışabilir. B12 vitamini eksikliği, tiroit hastalıkları, bazı ilaçların yan etkileri, uyku apnesi, işitme kaybı ve aşırı alkol kullanımı da tedavi edilebilir unutkanlık nedenleri arasındadır. Bu nedenle değerlendirmede kan tahlilleri, kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi ve gerektiğinde beyin görüntülemesi yapılır.
Değerlendirme ve tedavi
Psikiyatrist ya da nöroloji uzmanı, kişinin ve yakınlarının anlattıklarını, bellek ve dikkat testlerini ve tetkik sonuçlarını birlikte değerlendirir. Alzheimer hastalığında belirtileri hafifletmeye ve ilerleyişi yavaşlatmaya yardımcı olan ilaçlar kullanılabilir. Demans sürecinde sık görülen depresyon, kaygı, uykusuzluk, huzursuzluk ve gerçek dışı düşünceler de psikiyatrik tedaviyle kontrol altına alınabilir. Düzenli fiziksel etkinlik, zihinsel ve sosyal açıdan etkin kalmak, kan basıncı ve şekerin kontrol altında tutulması da beyin sağlığını destekler.
Beyin sağlığını korumak için
Araştırmalar, demans vakalarının önemli bir bölümünde değiştirilebilir risk etkenlerinin rol oynadığını göstermektedir. Yüksek tansiyon, şeker hastalığı, sigara, aşırı alkol, hareketsizlik, işitme kaybı, sosyal yalnızlık ve tedavi edilmeyen depresyon bunların başında gelir. Tansiyon ve kan şekerini kontrol altında tutmak, düzenli yürüyüş yapmak, işitme sorunlarını tedavi ettirmek, sosyal ilişkileri sürdürmek ve yeni şeyler öğrenmeye devam etmek, ileri yaşlarda zihinsel sağlığı korumaya yardımcı olur. Bu önlemler için hiçbir zaman geç değildir.
Yakınlar için
Demans yalnızca hastayı değil, ona bakım veren aile üyelerini de derinden etkiler. Kişiyle kısa ve net cümlelerle konuşmak, tartışmaya girmemek, günlük düzeni sabit tutmak ve ev ortamını güvenli hâle getirmek bakımı kolaylaştırır. Bakım verenin kendi sağlığını korumak için destek alması ve sorumlulukları paylaşması da en az hastanın tedavisi kadar önemlidir.