Psikiyatrik ilaçlar hakkında belki de diğer tüm ilaçlardan daha fazla yanlış bilgi dolaşır. “Bir başlarsan bir daha bırakamazsın”, “insanı uyuşturur”, “kişiliği değiştirir” gibi kaygılar, pek çok kişinin ihtiyaç duyduğu tedaviyi geciktirmesine ya da yarıda bırakmasına yol açar. Kayseri’de psikiyatri ya da psikolog desteği arayanlar için bu sayfada psikiyatrik ilaçlar hakkında sık duyulan inanışları, doğru bilgileri ve ilaç tedavisinin nasıl planlandığını anlatıyoruz.
Psikiyatrik ilaçlar nasıl çalışır?
Beyinde sinir hücreleri, serotonin, noradrenalin ve dopamin gibi kimyasal haberciler aracılığıyla iletişim kurar. Depresyon, kaygı bozuklukları, bipolar bozukluk ve psikotik bozukluklar gibi rahatsızlıklarda bu sistemlerin işleyişinde değişiklikler olduğu bilinmektedir. Psikiyatrik ilaçlar bu habercilerin dengesini düzenleyerek belirtilerin azalmasına yardım eder. Bu etki bir anda değil, çoğu zaman haftalar içinde ortaya çıkar; çünkü ilaçlar beyindeki uyum süreçlerini yavaş yavaş harekete geçirir.
Sık duyulan yanlış inanışlar
“Antidepresanlar bağımlılık yapar.”
Depresyon ve kaygı tedavisinde en sık kullanılan antidepresanlar bağımlılık yapmaz; kişi dozu artırma isteği ya da ilaca karşı aşırı istek duymaz. Ancak uzun süre kullanılan bir ilacın birden kesilmesi baş dönmesi, huzursuzluk ve uyku bozukluğu gibi geçici kesilme belirtilerine yol açabilir. Bu bağımlılık değildir ve dozun yavaş yavaş azaltılmasıyla önlenir. Bağımlılık riski taşıyan ilaçlar, bazı sakinleştirici ve uyku ilaçlarıdır; bunlar kısa süreli ve dikkatle kullanılır.
“İlaç kişiliği değiştirir, insanı uyuşturur.”
Doğru ilaç ve doğru doz, kişiyi uyuşturmaz; tersine depresyonun ya da kaygının üzerine örttüğü perdeyi kaldırarak kişinin kendini yeniden kendisi gibi hissetmesini sağlar. Bir ilaç belirgin bir duygusal küntlük ya da aşırı uyku hâli yaratıyorsa bu, doz ya da ilacın değiştirilmesi gerektiğinin işaretidir ve hekimle konuşulmalıdır.
“Bir kez başlarsam ömür boyu kullanırım.”
İlaç tedavisinin süresi rahatsızlığa göre değişir. İlk kez depresyon geçiren birinde belirtiler düzeldikten sonra genellikle altı ila on iki ay daha devam edilip ilaç azaltılarak bırakılır. Tekrarlayan depresyon ya da bipolar bozukluk gibi durumlarda ise koruyucu tedavinin daha uzun sürmesi gerekebilir. Bu karar her zaman kişinin öyküsüne göre birlikte verilir.
“İlaç sorunları çözmez, sadece bastırır.”
İlaçlar belirtileri azaltarak kişinin günlük işlevselliğini geri kazanmasını ve terapiden fayda görmesini kolaylaştırır. Pek çok rahatsızlıkta en iyi sonuç ilaç ve psikoterapinin birlikte kullanılmasıyla alınır.
“Kendimi iyi hissettiğimde bırakabilirim.”
Kendini iyi hissetmek, çoğu zaman ilacın işe yaradığının göstergesidir. Bu dönemde ilacı birden bırakmak, rahatsızlığın geri dönme riskini önemli ölçüde artırır. İlaç bırakılacaksa bu, hekimle birlikte ve dozu kademeli azaltarak yapılmalıdır.
Yan etkiler ve takip
Her ilaç gibi psikiyatrik ilaçların da yan etkileri olabilir. Antidepresanlarda ilk haftalarda hafif mide bulantısı, baş ağrısı, uyku değişiklikleri ya da huzursuzluk görülebilir; bunlar çoğu zaman birkaç hafta içinde azalır. Bazı ilaçlar kilo değişikliğine ya da cinsel işlevde değişikliklere yol açabilir. Yan etkileri hekiminizle açıkça konuşmanız önemlidir; çoğu durumda doz ayarlaması, ilacın alınma saatinin değiştirilmesi ya da farklı bir ilaca geçilmesiyle çözülür. Bazı ilaçlarda kan tahlilleri, kilo, kan basıncı ve kan şekeri gibi değerler düzenli olarak izlenir.
İlaç tedavisi nasıl planlanır?
Psikiyatrist önce tanıyı netleştirir; çünkü ilaç seçimi tanıya göre değişir. Kişinin daha önce kullandığı ilaçlar ve bunlara verdiği yanıt, eşlik eden bedensel hastalıklar, kullanılan diğer ilaçlar, gebelik ya da emzirme durumu ve kişinin yan etkiler konusundaki öncelikleri göz önünde bulundurulur. İlaç genellikle düşük dozla başlanır ve etkiye göre ayarlanır. Tedavinin başında kontroller daha sık, belirtiler düzeldikçe daha seyrek yapılır.
Gebelik ve emzirme döneminde
Gebelik planlayan, gebe olan ya da emziren kadınlarda ilaç kararı özenle verilir. Tedavinin birden bırakılması hem anne hem bebek için risk oluşturabilir. Bu dönemde ilacın faydaları ve olası riskleri psikiyatrist ve kadın doğum uzmanıyla birlikte değerlendirilmeli, karar birlikte verilmelidir.