Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) çoğu zaman yalnızca çocukluk dönemine ait bir sorun olarak düşünülür. Oysa DEHB’li çocukların önemli bir kısmında belirtiler yetişkinlikte de sürer ve pek çok yetişkin, yıllarca “dağınık”, “sorumsuz” ya da “tembel” olduğunu düşünerek yaşar. Kayseri’de yetişkin psikiyatristi arayanlar için bu sayfada yetişkin DEHB’yi, belirtilerini, tanı sürecini ve tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.
Yetişkinlerde DEHB nasıl görünür?
Yetişkinlerde hiperaktivite çoğunlukla dışarıdan görünen bir hareketlilikten çok iç huzursuzluk şeklindedir. Dikkat güçlüğü ve dağınıklık ise öne çıkar. Sık görülen belirtiler şunlardır:
- Toplantıda, okurken ya da konuşurken dikkatin kolayca dağılması
- İşlere başlayıp bitirememe, sürekli erteleme
- Randevuları, faturaları, eşyaları unutma
- Zamanı yönetememe, sürekli geç kalma
- Sıkıcı ama gerekli işlere başlamakta büyük zorlanma
- Sabırsızlık, sırasını bekleyememe, başkalarının sözünü kesme
- Düşünmeden ani kararlar verme, dürtüsel harcamalar
- İlgi duyduğu bir konuya ise saatlerce gömülebilme
Neden geç fark edilir?
Pek çok yetişkin çocuklukta tanı almamıştır; özellikle dikkat eksikliği ağırlıklı, hareketliliği belirgin olmayan çocuklar sınıfta sorun çıkarmadığı için gözden kaçar. Yüksek zekâ ve destekleyici bir çevre de belirtileri bir süre telafi edebilir. Ancak üniversite, iş yaşamı ya da ebeveynlik gibi organizasyon ve öz düzenleme gerektiren dönemlerde güçlükler belirginleşir. Ayrıca DEHB’ye sıklıkla eşlik eden depresyon, kaygı ve uyku sorunları, altta yatan DEHB’nin fark edilmesini zorlaştırabilir.
Tanı nasıl konur?
Yetişkin DEHB tanısı, deneyimli bir psikiyatristin yaptığı ayrıntılı bir değerlendirmeyle konur. Belirtilerin çocukluktan beri var olması tanı için temel koşuldur; bu nedenle çocukluk dönemine ait bilgiler, mümkünse aileden ya da eski karnelerden öğrenilir. Belirtilerin iş, ilişkiler ve günlük yaşam gibi birden fazla alanı etkilemesi aranır. Değerlendirmede ölçeklerden yararlanılır. Depresyon, kaygı bozuklukları, bipolar bozukluk, uyku bozuklukları ve madde kullanımı gibi benzer belirtiler yaratabilen ya da DEHB’ye eşlik edebilen durumlar ayrıca ele alınır.
Tedavi seçenekleri
Yetişkin DEHB’de ilaç tedavisi en etkili yöntemlerden biridir; uyarıcı ve uyarıcı olmayan ilaçlar kullanılır. İlaçlar dikkat, odaklanma ve dürtü kontrolünde belirgin iyileşme sağlayabilir. Tedavi öncesinde kalp sağlığı ve kan basıncı değerlendirilir, tedavi boyunca da izlenir. İlacın yanında DEHB’ye yönelik bilişsel davranışçı terapi ve beceri çalışmaları; zaman yönetimi, planlama, önceliklendirme ve ertelemeyle baş etme konusunda somut araçlar kazandırır. Eşlik eden depresyon ya da kaygı varsa onlar da tedavi planına dahil edilir.
Günlük yaşamı kolaylaştıran yöntemler
Takvim ve hatırlatıcıları düzenli kullanmak, büyük işleri küçük ve somut adımlara bölmek, en zor işi enerjinin yüksek olduğu saatlere koymak, çalışırken telefonu başka bir odaya bırakmak ve anahtar, cüzdan gibi eşyalar için evde sabit bir yer belirlemek pek çok kişiye yardımcı olur. Düzenli uyku ve egzersiz de dikkat ve ruh hali üzerinde olumlu etki gösterir.