Sık sık göz kırpan, omuz silken, burnunu çeken ya da boğazını temizleyen bir çocuk, çoğu zaman önce “kötü alışkanlık” diye uyarılır. Oysa bu hareketler çocuğun isteyerek yaptığı şeyler değil, tik olabilir. Tikler çocukluk döneminde oldukça sık görülür ve çoğu zaman zararsızdır; ancak bazı çocuklarda Tourette sendromunun bir parçası olarak ortaya çıkar. Kayseri’de çocuk ve ergen psikiyatristi arayan aileler için bu sayfada tikleri, Tourette sendromunu ve tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.
Tik nedir?
Tikler; ani, hızlı, tekrarlayan ve ritmik olmayan hareketler ya da seslerdir. Motor tikler göz kırpma, yüz buruşturma, baş sallama ve omuz silkme gibi hareketlerdir. Ses tikleri ise boğaz temizleme, burun çekme, öksürme ya da kelime ve ses çıkarma şeklinde görülür. Tiklerden önce çoğu çocuk bir gerginlik, kaşıntı ya da “yapmam gerekiyor” hissi tarif eder; tik yapıldığında bu his kısa bir süre rahatlar. Tikler bir süre bastırılabilir ama bu genellikle zorlayıcıdır ve sonra daha yoğun biçimde ortaya çıkabilir.
Geçici tikler ve Tourette sendromu
Pek çok çocukta tikler birkaç hafta ya da ay sürer ve kendiliğinden kaybolur; bunlara geçici tikler denir. Tikler bir yıldan uzun süredir devam ediyorsa ve yalnızca motor ya da yalnızca ses tiki varsa kronik tik bozukluğundan söz edilir. Hem birden fazla motor tik hem de en az bir ses tiki bir yıldan uzun süredir varsa ve 18 yaşından önce başlamışsa Tourette sendromu tanısı konur. Yaygın inanışın aksine Tourette sendromlu çocukların çok küçük bir kısmında uygunsuz kelimeler söyleme görülür.
Tikleri ne artırır, ne azaltır?
Tikler gün içinde ve haftalar boyunca dalgalanma gösterir. Heyecan, stres, yorgunluk, uykusuzluk ve sınav dönemleri tikleri artırabilir. Çocuk dikkatini yoğun biçimde bir işe verdiğinde, örneğin bir oyunla ya da bir müzik aletiyle uğraşırken tikler genellikle azalır. Tiklerin en yoğun olduğu dönem çoğunlukla 10 ila 12 yaş arasıdır; pek çok çocukta ergenlik ilerledikçe belirgin biçimde azalır.
Değerlendirme
Çocuk ve ergen psikiyatristi tiklerin ne zaman başladığını, türlerini, sıklığını ve çocuğun yaşamını nasıl etkilediğini değerlendirir. Tiklere sık eşlik eden dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ile obsesif kompulsif belirtiler mutlaka araştırılır; çünkü çoğu zaman çocuğun hayatını tiklerden daha çok bu eşlik eden durumlar zorlar. Gerekirse diğer nörolojik hastalıkları dışlamak için çocuk nörolojisi ile birlikte çalışılır.
Tedavi seçenekleri
Hafif ve çocuğu rahatsız etmeyen tiklerde çoğu zaman tedavi gerekmez; aile ve okulun bilgilendirilmesi yeterlidir. Tikler çocuğu fiziksel olarak rahatsız ediyor, okulda ya da arkadaşlıklarında sorun yaratıyorsa tedavi planlanır. Tiklere yönelik kapsamlı davranışsal müdahale, çocuğun tik öncesi hissi fark etmesini ve tik yerine onunla bağdaşmayan bir hareket yapmayı öğrenmesini sağlayan, etkinliği gösterilmiş bir yöntemdir. Tikler şiddetliyse ilaç tedavisi de gündeme gelir; ilaçlar tikleri tamamen ortadan kaldırmaktan çok azaltmayı hedefler.
Ailelere ve öğretmenlere öneriler
Çocuğu tik yaptığı için uyarmak, azarlamak ya da “yapma” demek, gerginliği artırarak tikleri yoğunlaştırır. Tiklere dikkat çekmemek, çocuğun güçlü yanlarını desteklemek ve stresli dönemlerde ona anlayış göstermek en doğru yaklaşımdır. Öğretmenin bilgilendirilmesi, çocuğun sınıfta tikleri nedeniyle uyarılmasını ya da alay konusu olmasını önler. Gerekirse sınavlarda ayrı bir ortam ya da ek süre gibi küçük düzenlemeler çocuğu rahatlatır.