Bazı insanlar ağır kayıplar, hastalıklar ya da büyük hayal kırıklıkları karşısında bir süre sarsılsa da zamanla toparlanır ve yoluna devam eder. Bu toparlanma gücüne psikolojik dayanıklılık denir. Dayanıklılık doğuştan gelen ve bazı insanlarda olup bazılarında olmayan bir özellik değildir; büyük ölçüde öğrenilebilen ve güçlendirilebilen beceriler bütünüdür. Eskişehir’de psikiyatri ya da psikolog desteği arayanlar için bu sayfada psikolojik dayanıklılığın ne olduğunu, nelerin onu beslediğini ve nasıl geliştirilebileceğini anlatıyoruz.
Psikolojik dayanıklılık nedir?
Psikolojik dayanıklılık, zorlayıcı yaşam olayları karşısında uyum sağlayabilme ve bu olayların ardından yeniden işlevselliğe dönebilme kapasitesidir. Dayanıklı olmak hiç üzülmemek, hiç zorlanmamak ya da duygularını bastırmak demek değildir. Dayanıklı kişiler de acı, öfke ve korku yaşar; ancak bu duyguların içinde kaybolmadan ilerleyebilecekleri yolları bulurlar. Araştırmalar, ağır stres yaşayan kişilerin önemli bir bölümünün zaman içinde kendiliğinden toparlandığını göstermektedir; yani dayanıklılık sanıldığından daha yaygındır.
Dayanıklılığı besleyen etkenler
- Destekleyici ilişkiler: Güvenilen en az bir kişinin varlığı, dayanıklılığın en güçlü belirleyicilerinden biridir.
- Esnek düşünce: Olaylara farklı açılardan bakabilmek ve değiştirilemeyeni kabul edebilmek
- Duyguları düzenleyebilme: Yoğun duyguları fark edip sağlıklı yollarla yatıştırabilmek
- Sorun çözme becerisi: Büyük sorunları küçük ve yönetilebilir adımlara bölebilmek
- Anlam ve amaç duygusu: Yaşamda değer verilen şeylerin farkında olmak
- Öz bakım: Uyku, beslenme ve hareketin düzenli olması
Dayanıklılığı zayıflatan durumlar
Uzun süreli ve üst üste gelen stresler, yalnızlık, uykusuzluk, alkol ve madde kullanımı ve tedavi edilmemiş ruhsal rahatsızlıklar kişinin toparlanma kapasitesini azaltır. Çocuklukta yaşanan ağır olumsuz deneyimler de yetişkinlikte stres karşısında daha kırılgan olmaya yol açabilir. Ancak bu, değişimin mümkün olmadığı anlamına gelmez; destekleyici ilişkiler ve uygun terapiyle dayanıklılık her yaşta güçlendirilebilir.
Dayanıklılık nasıl geliştirilir?
İlişkilerinize yatırım yapın: Zor zamanlarda yardım istemek zayıflık değil, dayanıklılığın bir parçasıdır. Kontrol edebildiklerinize odaklanın: Değiştiremeyeceğiniz durumlarda bile tepkinizi ve atacağınız küçük adımları seçebilirsiniz. Düşüncelerinizi gözden geçirin: “Hiçbir şey düzelmeyecek” gibi genellemeleri fark edip daha dengeli bir bakışla değiştirmeye çalışın. Geçmişteki başarılarınızı hatırlayın: Daha önce aştığınız zorluklar, sahip olduğunuz güçlerin kanıtıdır. Rutinleri koruyun: Kriz dönemlerinde bile düzenli uyku ve beslenme ruhsal dengeyi destekler.
Çocuklarda dayanıklılığı desteklemek
Dayanıklılığın temelleri çocuklukta atılır. Çocuğu her zorluktan korumak yerine yaşına uygun güçlüklerle karşılaşmasına ve bunları desteklenerek aşmasına izin vermek, onun kendine güvenini artırır. Duygularını adlandırmasına yardım etmek, hata yaptığında suçlamak yerine ne öğrenebileceğini konuşmak ve sorunlara birlikte çözüm aramak, ileride karşılaşacağı zorluklara hazırlanmasını sağlar. En önemlisi, çocuğun zor anlarda başvurabileceği güvenilir ve sıcak bir yetişkinin varlığıdır.
Ne zaman destek almalı?
Zorlayıcı bir olaydan sonra belirtiler haftalar geçmesine rağmen azalmıyorsa, uyku ve iştah belirgin biçimde bozulduysa, işe ya da ilişkilere devam etmek zorlaştıysa ya da umutsuzluk ve yaşamı sonlandırma düşünceleri ortaya çıktıysa bir uzmandan destek almak gerekir. Psikoterapi, kişinin baş etme becerilerini güçlendirir; altta yatan depresyon, kaygı ya da travma sonrası stres bozukluğu varsa psikiyatrik tedavi de planlanır. Destek almak, dayanıklılığın en önemli adımlarından biridir.