Erken yaşta okumayı söken, yaşıtlarının sormadığı sorular soran, bir konuya saatlerce odaklanabilen ya da sıra dışı çözümler üreten bir çocuk… Üstün yetenekli çocuklar çoğu zaman yalnızca başarılarıyla anılır. Oysa bu çocukların duygusal ve sosyal ihtiyaçları da en az zihinsel ihtiyaçları kadar önemlidir ve gözden kaçtığında mutsuzluk, kaygı ve uyum güçlükleri ortaya çıkabilir. Eskişehir’de çocuk ve ergen psikoloğu arayan aileler için bu sayfada üstün yetenekli çocukların özelliklerini ve duygusal gelişimlerini desteklemenin yollarını anlatıyoruz.
Üstün yetenek nedir?
Üstün yetenek, bir çocuğun genel zihinsel yetenek, yaratıcılık, sanat, müzik ya da belirli bir akademik alanda yaşıtlarından belirgin biçimde ileri düzeyde performans göstermesi ya da bu potansiyeli taşımasıdır. Üstün yetenekli çocuklar tek tip değildir; bazıları her alanda öne çıkarken bazıları yalnızca belirli alanlarda parlar. Üstün yeteneğin belirlenmesinde zekâ testlerinin yanı sıra öğretmen ve aile gözlemleri ile çocuğun ürünleri de değerlendirilir.
Sık görülen özellikler
- Hızlı öğrenme ve güçlü bellek
- Yoğun merak ve derinlemesine sorular
- Geniş kelime dağarcığı ve yaşına göre ileri dil kullanımı
- İlgi duyduğu konuya uzun süre odaklanabilme
- Güçlü adalet duygusu ve duygusal yoğunluk
- Kendinden büyüklerle ya da yetişkinlerle sohbet etmeyi tercih etme
Duygusal ve sosyal güçlükler
Üstün yetenekli çocuklarda zihinsel gelişim ile duygusal ve bedensel gelişim aynı hızda ilerlemeyebilir. Karmaşık konuları anlayan bir çocuk, duygularını yaşına uygun biçimde yönetmekte zorlanabilir. Bu çocuklar yaşıtlarıyla ortak ilgi alanı bulmakta güçlük çekebilir ve kendilerini “farklı” hissedebilir. Mükemmeliyetçilik, hata yapma korkusu ve yeni şeyler denemekten kaçınma da sık görülür. Okuldaki düzey kendilerine göre kolay kaldığında sıkılma, dikkatsizlik ya da davranış sorunları ortaya çıkabilir. Bazı çocuklarda üstün yetenek, dikkat eksikliği ya da özgül öğrenme güçlüğü ile birlikte bulunabilir ve bu durum her iki özelliğin de gözden kaçmasına yol açabilir.
Ailelere öneriler
- Çocuğu yalnızca başarılarıyla değil, kendisi olduğu için sevdiğinizi hissettirin.
- Sonuçtan çok çabayı, merakı ve denemeyi övün.
- Hata yapmanın öğrenmenin doğal bir parçası olduğunu kendi örneklerinizle gösterin.
- İlgi alanlarını destekleyecek etkinlikler ve benzer ilgileri olan arkadaşlar bulmasına yardım edin.
- Oyun, dinlenme ve “hiçbir şey yapmama” zamanlarını da koruyun.
- Çocuğu sürekli başkalarına karşı övmekten ve beklentileri aşırı yükseltmekten kaçının.
Okulda desteklenmeleri
Üstün yetenekli çocuklar, düzeylerine uygun olmayan bir eğitim ortamında zamanla öğrenme isteğini kaybedebilir. Zenginleştirilmiş etkinlikler, ilgi alanlarına yönelik projeler ve okul dışı programlar çocuğun merakını canlı tutar. Okul ile ailenin iş birliği içinde çocuğun hem akademik hem de duygusal ihtiyaçlarını gözetmesi önemlidir. Çocuğun yalnızca akademik başarıyla değerlendirilmemesi, arkadaş ilişkilerinin ve oyun zamanının da desteklenmesi, dengeli bir gelişim için gereklidir.
Psikolog nasıl yardımcı olur?
Çocuk ve ergen psikoloğu, gerektiğinde çocuğun bilişsel ve duygusal özelliklerini değerlendirerek güçlü yanlarını ve desteklenmesi gereken alanlarını belirler. Mükemmeliyetçilik, kaygı, öfke ve sosyal uyum güçlükleri yaşayan çocuklarla bilişsel davranışçı yöntemler ve sosyal beceri çalışmaları yapılır. Anne babalara ve öğretmenlere de çocuğun zihinsel ihtiyaçları ile duygusal ihtiyaçları arasında denge kurabilmeleri için rehberlik edilir.