Gece yarısına kadar süren oyunlar, telefon elinden alındığında yaşanan öfke patlamaları, düşen notlar ve giderek azalan yüz yüze arkadaşlıklar… Pek çok aile, çocuğunun ekran ve oyun kullanımının ne zaman “normal” olmaktan çıkıp bir soruna dönüştüğünü merak eder. Dijital oyunlar ve sosyal medya ergenlerin yaşamının doğal bir parçasıdır; ancak bazı gençlerde kullanım kontrol edilemez hâle gelir ve yaşamın diğer alanlarını belirgin biçimde etkiler. Eskişehir’de çocuk ve ergen psikiyatristi arayan aileler için bu sayfada ergenlerde ekran ve oyun bağımlılığını anlatıyoruz.
Yoğun kullanım ile bağımlılık arasındaki fark
Bir gencin günde birkaç saat oyun oynaması ya da sosyal medyada vakit geçirmesi tek başına bağımlılık anlamına gelmez. Bağımlılığı düşündüren, kullanımın süresinden çok kontrol kaybı ve olumsuz sonuçlara rağmen sürmesidir. Dünya Sağlık Örgütü’nün sınıflandırmasında “oyun oynama bozukluğu” ayrı bir tanı olarak yer almaktadır; tanı için bu örüntünün genellikle en az bir yıl sürmesi ve yaşamın önemli alanlarını belirgin biçimde etkilemesi beklenir.
Uyarı işaretleri
- Oyun ya da ekran süresini sınırlamakta tekrar tekrar başarısız olma
- Oyun dışındaki ilgi alanlarının ve etkinliklerin giderek önemini yitirmesi
- Uyku düzeninin bozulması, sabahları uyanamama
- Okul başarısında belirgin düşüş, devamsızlık
- Ekran elinden alındığında yoğun öfke, huzursuzluk ya da saldırganlık
- Kullanım süresi hakkında yalan söyleme
- Ailesiyle ve yüz yüze arkadaşlarıyla iletişimin azalması
Altta yatan sorunlar
Ekran ve oyun bağımlılığı çoğu zaman tek başına değil, başka güçlüklerle birlikte görülür. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, depresyon, sosyal kaygı ve akran zorbalığı yaşayan gençler sanal dünyaya daha kolay yönelebilir; oyun bu gençler için zorlayıcı duygulardan kaçışın ya da başarı hissetmenin bir yolu olabilir. Bu nedenle değerlendirmede yalnızca ekran süresine değil, gencin genel ruhsal durumuna, okul ve arkadaş ilişkilerine de bakılır.
Sosyal medya ve ergen ruh sağlığı
Ergenlerde sorunlu ekran kullanımı yalnızca oyunlarla sınırlı değildir. Sosyal medyada saatler geçirmek, sürekli başkalarının kusursuz görünen yaşamlarıyla kıyaslama yapmak, beğeni sayısına göre değer hissetmek ve gece geç saatlere kadar bildirim kontrol etmek; uyku bozukluğu, beden algısı sorunları, kaygı ve depresif belirtilerle ilişkilendirilmektedir. Özellikle yatmadan önceki ekran kullanımı uykuyu doğrudan etkiler. Gençle sosyal medyanın etkileri hakkında yargılamadan konuşmak ve hangi uygulamaların kendisini nasıl hissettirdiğini fark etmesine yardım etmek, yasaklardan daha kalıcı sonuç verir.
Tedavi
Tedavinin temelini bilişsel davranışçı terapi ve aile temelli çalışmalar oluşturur. Gençle birlikte kullanımı tetikleyen durumlar ve duygular belirlenir, gerçekçi hedefler konur ve ekran dışında keyif ve başarı sağlayacak etkinlikler planlanır. Aileyle birlikte ev içi kurallar yeniden düzenlenir. Eşlik eden dikkat eksikliği, depresyon ya da kaygı bozukluğu varsa bunların tedavisi, gerektiğinde ilaçla birlikte, bağımlılık belirtilerini de belirgin biçimde azaltır.
Ailelere öneriler
- Ekranı tamamen yasaklamak yerine gençle birlikte net ve tutarlı kurallar belirleyin.
- Yatak odasını ve yemek saatlerini ekransız alanlar hâline getirin.
- Sporu, sanatı ve yüz yüze sosyal etkinlikleri destekleyin.
- Gencin oynadığı oyunlara ve kullandığı uygulamalara merakla yaklaşın.
- Kendi ekran kullanımınızla örnek olun.