Alkol ya da madde kullanımı çoğu zaman “kontrol bende” düşüncesiyle başlar; zamanla miktar artar, bırakma denemeleri başarısız olur ve kullanım yaşamın merkezine yerleşir. Bağımlılık bir irade zayıflığı değil, beynin ödül sistemini etkileyen ve tedavi edilebilen bir hastalıktır. Kocaeli’de yetişkin psikiyatristi arayanlar için bu sayfada alkol ve madde bağımlılığının belirtilerini, tedavi sürecini ve yakınların nasıl destek olabileceğini anlatıyoruz.
Bağımlılık nasıl gelişir?
Alkol ve bağımlılık yapan maddeler beyindeki ödül sistemini doğrudan uyarır. Tekrarlayan kullanımla beyin bu uyarıya alışır; aynı etkiyi almak için daha fazla madde gerekir (tolerans) ve kullanım bırakıldığında rahatsız edici belirtiler ortaya çıkar (yoksunluk). Zamanla kişi keyif almak için değil, kendini normal hissetmek için kullanmaya başlar. Genetik yatkınlık, erken yaşta başlama, süregen stres, travma öyküsü ve eşlik eden depresyon ya da kaygı bozukluğu bağımlılık riskini artırır.
Belirtiler
- Planlanandan daha fazla ya da daha uzun süre kullanma
- Bırakmak ya da azaltmak isteyip başaramama
- Maddeyi bulmak, kullanmak ve etkisinden kurtulmak için çok zaman harcama
- Yoğun istek (aşerme)
- İş, okul ya da aile sorumluluklarını aksatma
- Sağlık ve ilişki sorunlarına rağmen kullanmayı sürdürme
- Tolerans gelişmesi ve yoksunluk belirtileri
Yoksunluk neden önemlidir?
Uzun süre yoğun alkol kullanan kişilerde alkolün aniden bırakılması titreme, terleme, çarpıntı, uykusuzluk ve huzursuzluğun yanı sıra nöbet ve ağır bir bilinç bulanıklığı tablosuna yol açabilir. Bazı sakinleştirici ilaçların bağımlılığında da benzer riskler vardır. Bu nedenle uzun süreli ve yoğun kullanımda bırakma süreci hekim gözetiminde planlanmalıdır; gerektiğinde arınma tedavisi yatarak yapılır.
Tedavi süreci
Bağımlılık tedavisi genellikle birkaç aşamadan oluşur. Arınma (detoksifikasyon) döneminde yoksunluk belirtileri güvenli biçimde yönetilir. Ardından nüksü önlemeye yönelik uzun dönemli tedavi başlar: motivasyonel görüşme, bilişsel davranışçı terapi, nüks önleme çalışmaları ve aile görüşmeleri bu dönemin temel parçalarıdır. Alkol bağımlılığında aşermeyi azaltan ve bırakmayı destekleyen ilaçlar, opioid bağımlılığında ise özel idame tedavileri kullanılabilir. Eşlik eden depresyon, kaygı, dikkat eksikliği ya da travma sonrası stres bozukluğunun tedavisi de nüks riskini azaltır.
Davranışsal bağımlılıklar
Bağımlılık yalnızca alkol ve maddelerle sınırlı değildir. Kumar oynama bozukluğu ve internet oyun bağımlılığı gibi davranışsal bağımlılıklar da beynin ödül sistemini benzer biçimde etkiler. Kişi kayıplarını telafi etmek için daha fazla oynar, borçlanır, yalan söyler ve oynamadığında huzursuzluk ve sinirlilik yaşar. Bu bağımlılıklar da ciddi maddi, ailevi ve ruhsal sonuçlara yol açabilir ve psikoterapi, aile desteği ve eşlik eden ruhsal rahatsızlıkların tedavisiyle ele alınır.
Yakınlar nasıl destek olabilir?
Suçlamak, utandırmak ya da tehdit etmek çoğu zaman kişinin savunmaya geçmesine ve kullanımını gizlemesine yol açar. Bunun yerine somut davranışlardan söz ederek endişenizi sakin bir dille paylaşmak, tedaviye başvurması için cesaretlendirmek ve kullanımın sonuçlarını üstlenmemek daha etkilidir. Yakınların kendileri için de destek alması, bu zorlu süreçte tükenmeyi önler. Nüksün tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmediğini, iyileşmenin çoğu zaman inişli çıkışlı bir yol olduğunu hatırlamak önemlidir.