Ellerini defalarca yıkayan, eşyalarını belli bir düzende dizmeden yatamayan, kapıyı kilitlediğinden emin olmak için tekrar tekrar kontrol eden ya da “Bir şey olacak” korkusuyla bazı sözcükleri tekrarlayan bir çocuk… Obsesif kompulsif bozukluk (OKB) yalnızca yetişkinlerde değil, çocuklarda ve ergenlerde de görülür ve çoğu zaman uzun süre fark edilmez. Kocaeli’de çocuk ve ergen psikiyatristi arayan aileler için bu sayfada çocukluk çağı OKB’sinin belirtilerini ve tedavisini anlatıyoruz.
Çocuklarda OKB nedir?
OKB iki temel bileşenden oluşur. Obsesyonlar, çocuğun zihnine istemeden gelen, rahatsız edici ve tekrarlayan düşünce, görüntü ya da dürtülerdir: mikrop bulaşma korkusu, sevdiklerine zarar geleceği endişesi, “tam doğru” olmama hissi gibi. Kompulsiyonlar ise bu sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir: yıkama, kontrol etme, sayma, dokunma, düzenleme ya da güvence isteme. Çocuklar çoğu zaman bu düşüncelerin mantıksız olduğunu tam olarak fark edemez ve davranışlarını açıklamakta zorlanır.
Normal ritüellerden farkı
Küçük çocukların belirli bir uyku düzeni istemesi ya da oyuncaklarını sıraya dizmesi gelişimin doğal bir parçasıdır. OKB’yi düşündüren, bu davranışların çocuğa belirgin sıkıntı vermesi, günde saatlerce zaman alması ve okul, aile ya da arkadaş ilişkilerini aksatmasıdır. Ritüel engellendiğinde yoğun kaygı ya da öfke yaşanması da önemli bir işarettir.
Dikkat edilmesi gereken işaretler
- Ellerin kızarıp çatlayacak kadar sık yıkanması
- Ödevlerin sürekli silinip yeniden yazılması, okumada aynı satıra geri dönme
- Anne babadan sürekli güvence isteme: “Emin misin, bir şey olmayacak değil mi?”
- Hazırlanma, yemek ya da yatma rutinlerinin aşırı uzaması
- Bazı nesnelere, yerlere ya da kişilere dokunmaktan kaçınma
Bazı çocuklarda OKB, tikler, dikkat eksikliği ya da kaygı bozukluklarıyla birlikte görülebilir. Çok nadiren, enfeksiyon sonrasında ani başlayan OKB belirtileri ayrıca değerlendirilmesi gereken özel bir tabloya işaret edebilir.
Belirtileri artıran durumlar
OKB belirtileri dalgalı seyreder ve stresli dönemlerde belirginleşir. Okulun açılması, sınav dönemleri, taşınma, aile içi gerginlikler ya da bir yakının hastalanması gibi olaylar belirtileri artırabilir. Bazı çocuklar ritüellerini okulda saklamaya çalışır ve eve geldiğinde biriken sıkıntıyla daha uzun ritüeller yapar; bu nedenle öğretmenler belirtileri fark etmeyebilir. Belirtilerin hangi durumlarda arttığını gözlemlemek ve bunları hekimle paylaşmak, tedavinin planlanmasına yardımcı olur.
Tedavi
Çocuk ve ergenlerde OKB’nin ilk basamak tedavisi, maruz bırakma ve tepki önleme temelli bilişsel davranışçı terapidir. Bu yöntemde çocuk, terapistin rehberliğinde kaygı yaratan durumlarla küçük adımlarla karşılaşır ve ritüeli yapmadan kaygının kendiliğinden azaldığını deneyimler. Küçük çocuklarda OKB’ye “zorba” gibi bir ad verilerek çocuk ile ailenin birlikte ona karşı durması sağlanır. Belirtiler orta-ağır düzeydeyse ya da terapi tek başına yeterli olmazsa çocuk ve ergen psikiyatristi ilaç tedavisini de planlayabilir. Erken başlanan tedaviyle çocukların büyük bölümünde belirgin düzelme sağlanır.
Ailelere öneriler
Ailelerin çoğu, çocuğun sıkıntısını azaltmak için farkında olmadan ritüellere katılır: sürekli güvence verir, istenen düzeni sağlar ya da bazı durumlardan kaçınır. Bu yardım kısa vadede rahatlatsa da OKB’yi güçlendirir. Tedavi sürecinde bu katılımı terapistle birlikte adım adım azaltmak ve çocuğun cesur adımlarını takdir etmek önemlidir. Çocuğu ritüelleri nedeniyle eleştirmek ya da zorla durdurmaya çalışmak ise yarar sağlamaz.