Uyku, ruh sağlığının hem aynası hem de temel taşlarından biridir. Uzun süren uyku sorunları depresyon ve kaygının hem belirtisi hem de habercisi olabilir; tedavi edilmeyen uyku bozuklukları ise ruhsal rahatsızlıkların iyileşmesini zorlaştırır. Antalya’da yetişkin psikiyatristi arayanlar için bu sayfada yetişkinlerde sık görülen uyku bozukluklarını, ruh sağlığıyla ilişkilerini ve tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.
Sık görülen uyku bozuklukları
Kronik uykusuzluk
Haftada en az üç gece, üç aydan uzun süredir uykuya dalmakta, uykuyu sürdürmekte güçlük ya da çok erken uyanma ve buna bağlı gündüz yorgunluk, dikkat güçlüğü ve sinirlilik yaşanmasıdır. En sık görülen uyku bozukluğudur ve çoğu zaman kaygı ya da depresyonla birlikte görülür.
Uykuda solunum bozukluğu
Yüksek sesle horlama, uykuda nefesin durduğunun eşi ya da aile bireyleri tarafından fark edilmesi, sabah baş ağrısı ve gün içinde aşırı uyku hâli uyku apnesini düşündürür. Uyku apnesi depresyona benzer yorgunluk ve isteksizlik yaratabilir; uyku laboratuvarında değerlendirme gerektirir.
Huzursuz bacak sendromu
Akşam ve gece saatlerinde bacaklarda tarif edilmesi güç bir huzursuzluk ve hareket ettirme ihtiyacıdır; uykuya dalmayı zorlaştırır. Demir eksikliği ve bazı ilaçlar belirtileri artırabilir.
Sirkadiyen ritim bozuklukları
Vardiyalı çalışma, sık uzun yolculuklar ya da çok geç saatlere kayan bir yaşam düzeni, biyolojik saatin bozulmasına ve uykunun istenen saatlerde gelmemesine yol açar.
Kâbus bozukluğu
Sık tekrarlayan, yoğun sıkıntı veren ve uyandıran kâbuslardır; özellikle travma sonrası stres bozukluğunda görülür.
Uyku ve ruhsal rahatsızlıklar
Depresyonda sabahın erken saatlerinde uyanıp bir daha uyuyamama sık görülürken, bazı kişilerde aşırı uyuma vardır. Kaygı bozukluklarında zihin gece susmaz ve uykuya dalmak zorlaşır. Bipolar bozuklukta uyku ihtiyacının belirgin biçimde azalması, bir mani döneminin ilk işareti olabilir; bu nedenle bipolar bozukluğu olan kişilerde düzenli uyku, atakları önlemenin en önemli parçalarından biridir. Alkol ise uykuya dalmayı kolaylaştırsa da uyku kalitesini bozar ve sabah erken uyanmaya yol açar.
Değerlendirme
Psikiyatrist uyku düzeninizi, uyku öncesi alışkanlıklarınızı, gece uyanmalarını, gündüz uyku hâlini ve kullandığınız ilaçları ayrıntılı olarak sorar. İki haftalık bir uyku günlüğü değerlendirmeyi çok kolaylaştırır. Eşlik eden depresyon, kaygı ya da başka bir ruhsal rahatsızlık araştırılır. Uyku apnesi ya da huzursuz bacak sendromu gibi bir durumdan şüphelenilirse ilgili tetkikler ve uyku laboratuvarı değerlendirmesi istenir.
Tedavi
Kronik uykusuzlukta ilk tercih, ilaçsız ve kalıcı etkili olan uykusuzluğa yönelik bilişsel davranışçı terapidir. Uyku ilaçları gerektiğinde kısa süreli kullanılabilir; bazı uyku ilaçları alışma ve bağımlılık yapabileceği için en düşük etkili doz ve en kısa süre tercih edilir ve bırakılırken dozu yavaş azaltılır. Altta depresyon ya da kaygı bozukluğu varsa bu rahatsızlıkların tedavisi uykuyu da düzeltir; bazı antidepresanların uykuyu düzenleyici etkisi tedavi planında göz önünde bulundurulur. Uyku apnesi gibi tıbbi nedenler ise ilgili uzmanlıklarla birlikte tedavi edilir.
Uyku düzeni için temel öneriler
- Her gün aynı saatte kalkın; kalkış saatini sabitlemek, yatış saatini sabitlemekten daha etkilidir.
- Yatağı yalnızca uyku için kullanın; yatakta telefona bakmayın, iş yapmayın.
- 20 dakikada uyuyamadıysanız kalkın, loş ışıkta sakin bir şey yapın ve uykunuz gelince dönün.
- Sabah gün ışığına çıkın; akşam saatlerinde ise ışığı azaltın.
- Öğleden sonra kafeinden, akşam alkolden ve ağır yemeklerden kaçının.