Çocuklarda ruhsal sorunlar yetişkinlerdekinden farklı görünür. Küçük bir çocuk üzüntüsünü sözle anlatamaz; bunun yerine huysuzlaşır, karın ağrısından yakınır ya da okula gitmek istemez. Bir ergen ise sıkıntısını öfke, içe kapanma ya da derslerden kopma ile gösterebilir. Ankara’da çocuk ve ergen psikiyatrisi desteği arayan aileler için bu sayfada hangi belirtilerin önemli olduğunu, değerlendirmenin nasıl yapıldığını ve tedavinin nasıl ilerlediğini anlatıyoruz.
Çocuk ve ergen psikiyatristi hangi sorunlara bakar?
Çocuk ve ergen psikiyatristi, doğumdan 18 yaşına kadar olan dönemdeki ruhsal, davranışsal ve gelişimsel sorunların tanı ve tedavisini yapan hekimdir. En sık başvuru nedenleri şunlardır:
- Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB): derse odaklanamama, yerinde duramama, sırasını bekleyememe
- Otizm spektrum bozukluğu: göz teması ve iletişimde güçlük, tekrarlayıcı davranışlar, konuşmada gecikme
- Kaygı bozuklukları ve okul reddi: anneden ayrılamama, sabahları karın ağrısı, okula gitmeyi reddetme
- Ergenlikte depresyon: içe kapanma, öfke patlamaları, ders başarısında düşüş, uyku düzeninin bozulması
- Obsesif kompulsif belirtiler: sık el yıkama, sürekli kontrol etme, belirli düzen takıntıları
- Yeme sorunları, tikler, gece altını ıslatma ve öfke nöbetleri
Yaşa göre dikkat edilmesi gereken belirtiler
Okul öncesi dönemde konuşmanın yaşıtlarına göre belirgin geç kalması, ismine tepki vermeme, oyun kurmakta zorlanma, çok uzun süren öfke nöbetleri ve uyku sorunları değerlendirilmelidir. İlkokul döneminde öğretmenden gelen dikkat ve davranış uyarıları, okumayı öğrenmekte zorlanma, arkadaş edinememe ve okula gitmeyi reddetme önemli işaretlerdir. Ergenlikte ise uzun süren mutsuzluk, aileden ve arkadaşlardan uzaklaşma, kilo kaybı ya da aşırı kilo alma, kendine zarar verme ve madde kullanımı dikkatle izlenmelidir. Bu belirtilerin birkaç hafta sürmesi ya da çocuğun günlük yaşamını bozması, bir uzmana başvurmak için yeterli nedendir.
Değerlendirme nasıl yapılır?
Çocuk psikiyatrisinde değerlendirme yalnızca çocukla yapılan bir görüşme değildir. İlk görüşmede önce aileden gebelik, doğum, gelişim basamakları, okul durumu ve yakınmaların başlangıcı hakkında ayrıntılı bilgi alınır. Ardından çocukla yaşına uygun bir görüşme yapılır; küçük çocuklarda bu görüşme oyun yoluyla ilerler. Gerektiğinde aileden ve öğretmenden ölçek doldurmaları istenir, gelişim ya da zekâ testleri yapılır. Örneğin DEHB tanısı için belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması ve hem evde hem okulda görülmesi aranır. Bedensel bir neden düşünülürse çocuk hekimine ya da çocuk nörolojisine yönlendirme yapılabilir.
Tedavi seçenekleri
Tedavi planı çocuğun yaşına, tanısına ve ailenin durumuna göre kişiye özel hazırlanır. Pek çok durumda ilk adım aile rehberliğidir: anne babaya çocuğun davranışlarını anlamaları ve tutarlı bir yaklaşım geliştirmeleri için yol gösterilir. Kaygı, depresyon ve davranış sorunlarında bilişsel davranışçı terapi ve oyun terapisi etkili yöntemlerdir. DEHB, orta ve ağır depresyon ya da OKB gibi durumlarda ilaç tedavisi gerekebilir; ilaçlar düşük dozla başlanır ve çocuğun boyu, kilosu, uykusu ve iştahı düzenli olarak izlenir. Okul ile iş birliği de tedavinin önemli bir parçasıdır: öğretmenin sınıftaki gözlemleri ve uygulayabileceği küçük düzenlemeler, çocuğun okul yaşamını belirgin biçimde kolaylaştırır.
İlk randevuya hazırlık
Görüşmeden en iyi verimi almak için birkaç hazırlık yapmanız yararlı olur:
- Sizi kaygılandıran davranışları, ne zaman başladıklarını ve hangi durumlarda arttıklarını not edin.
- Varsa son karneleri, öğretmen görüşlerini ve daha önce yapılmış test sonuçlarını yanınıza alın.
- Çocuğunuzun kullandığı ilaçları ve geçirdiği hastalıkları listeleyin.
- Çocuğunuza nereye gittiğinizi yaşına uygun ve sakin bir dille anlatın; “doktora gidiyoruz, iğne yok, konuşacağız” gibi açıklamalar kaygısını azaltır.
- Mümkünse anne ve babanın birlikte gelmesi, öykünün eksiksiz alınmasını sağlar.