Şizofreni ve diğer psikotik bozukluklar, hakkında en çok önyargı bulunan ruhsal rahatsızlıklardır. Oysa bu rahatsızlıklar, uygun tedavi ve düzenli takiple kontrol altına alınabilen, pek çok kişinin iş, aile ve sosyal yaşamını sürdürebildiği hastalıklardır. Belirtilerin erken fark edilmesi, tedavinin seyrini belirgin biçimde iyileştirir. Trabzon’da yetişkin psikiyatristi arayanlar için bu sayfada psikozu, şizofreninin belirtilerini ve tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.
Psikoz nedir?
Psikoz, kişinin gerçeklikle bağının zayıfladığı bir durumdur. En sık görülen belirtiler sanrılar ve varsanılardır. Sanrılar, aksine kanıtlara rağmen sarsılmaz biçimde inanılan gerçek dışı düşüncelerdir: takip edildiğine, kendisine zarar verilmek istendiğine ya da televizyondaki konuşmaların kendisine yönelik olduğuna inanmak gibi. Varsanılar ise gerçekte olmayan şeyleri algılamaktır; en sık görülen biçimi, başkalarının duymadığı sesleri duymaktır. Psikoz şizofreninin yanı sıra bipolar bozukluk, ağır depresyon, madde kullanımı ve bazı bedensel hastalıklarda da görülebilir.
Şizofreninin belirtileri
Şizofreni genellikle geç ergenlik ve erken yetişkinlikte başlar. Belirtiler üç grupta ele alınır:
- Pozitif belirtiler: Sanrılar, varsanılar, dağınık konuşma ve davranış
- Negatif belirtiler: İsteksizlik, duygu ifadesinde azalma, konuşmada azalma, sosyal geri çekilme, kendine bakımda azalma
- Bilişsel belirtiler: Dikkat, bellek ve planlama gibi zihinsel işlevlerde güçlük
Belirgin psikotik belirtiler ortaya çıkmadan önce çoğu zaman aylar süren bir başlangıç dönemi yaşanır: Kişi içine kapanır, okul ya da iş başarısı düşer, uyku düzeni bozulur, alışılmadık düşünce ve ilgiler ortaya çıkabilir. Bu dönemde fark edilmesi, erken müdahale açısından çok değerlidir.
Nedenleri
Şizofreninin ortaya çıkmasında genetik yatkınlık önemli bir rol oynar; ancak tek başına belirleyici değildir. Beyin gelişimiyle ilgili etkenler, yoğun stres ve özellikle ergenlik döneminde esrar gibi maddelerin kullanımı riski artırır. Şizofreni “bölünmüş kişilik” demek değildir ve aile tutumlarının bir sonucu da değildir. Yaygın inanışın aksine şizofrenisi olan kişilerin büyük çoğunluğu başkaları için tehlikeli değildir; tersine kendileri istismar ve dışlanmaya daha açıktır.
Tedavi seçenekleri
Psikotik bozuklukların tedavisinin temelini antipsikotik ilaçlar oluşturur. Bu ilaçlar sanrı ve varsanıları azaltır ve yeni atakları önlemeye yardım eder. İlacın her gün düzenli alınmasında güçlük çeken kişiler için birkaç haftada bir uygulanan uzun etkili enjeksiyon seçenekleri de vardır. Antipsikotik kullanan kişilerde kilo, kan şekeri ve kan yağları gibi değerler düzenli olarak izlenir. İlacın yanında psikoeğitim, aile desteği, psikoterapi ve sosyal beceri ve iş yaşamına dönüşe yönelik rehabilitasyon programları iyileşmenin önemli parçalarıdır. İlk atakta erken başlanan tedavi, uzun dönem sonuçlarını belirgin biçimde iyileştirir.
Aileler için
Yakınında psikoz belirtileri gözlemleyen aileler için ilk adım sakin kalmak ve kişiyle tartışmaya girmeden psikiyatrik değerlendirme için yol açmaktır. Sanrıları mantıkla çürütmeye çalışmak çoğu zaman işe yaramaz ve kişinin güvenini azaltır; bunun yerine onun yaşadığı sıkıntıyı anladığınızı göstermek daha yararlıdır. Tedavi sürecinde ailenin hastalık hakkında bilgi edinmesi, ilaç takibine destek olması ve yeni bir atağın erken işaretlerini tanıması iyileşmeyi güçlendirir. Kişi kendisine ya da başkalarına zarar verme riski taşıyorsa acil psikiyatrik yardım alınmalıdır.