Trafik kazası, deprem, saldırı, ani bir kayıp ya da uzun süre maruz kalınan şiddet… Sarsıcı bir olaydan sonra kişinin zihni olanı bir türlü “geride bırakamayabilir”. Görüntüler istemsizce zihne gelir, kâbuslar uykuyu böler, küçük bir ses bile irkilmeye yol açar. İzmir’de yetişkin psikoloğu arayanlar için bu sayfada travma sonrası yaşanan tepkileri ve travmaya yönelik en etkili terapi yöntemlerinden biri olan EMDR’yi anlatıyoruz.
Travma sonrası neler yaşanır?
Sarsıcı bir olaydan sonraki ilk haftalarda yoğun tepkiler göstermek normaldir ve bu tepkiler çoğu kişide zamanla azalır. Bazı kişilerde ise belirtiler bir aydan uzun sürer ve travma sonrası stres bozukluğu gelişir. Olayı istemeden yeniden yaşama, kâbuslar ve canlanmalar; olayı hatırlatan yer, kişi ve durumlardan kaçınma; sürekli tetikte olma, kolay irkilme ve uyku sorunları; suçluluk, utanç ve kendine ya da dünyaya karşı olumsuz inançlar en sık görülen belirtilerdir.
EMDR nedir?
EMDR, “göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme” anlamına gelen bir terapi yöntemidir ve psikolog Francine Shapiro tarafından geliştirilmiştir. Temel fikri, travmatik anıların beyinde yeterince işlenemeden, ilk yaşandıkları andaki yoğun duygu ve beden duyumlarıyla birlikte “donmuş” biçimde saklanmasıdır. EMDR’de kişi anıyı zihninde canlandırırken terapist göz hareketleri, dokunma ya da ses gibi sağ ve sol tarafı dönüşümlü uyaran yöntemler kullanır. Bu süreçte anının yarattığı sıkıntı azalır ve anı daha uyumlu bir biçimde yeniden işlenir. Anı silinmez; ancak artık o yoğun duygusal yükü taşımaz. EMDR, travma sonrası stres bozukluğunda etkinliği araştırmalarla gösterilmiş ve uluslararası kılavuzlarda önerilen yöntemler arasındadır.
Bir EMDR süreci nasıl ilerler?
EMDR yapılandırılmış ve aşamalı bir terapidir. Önce kişinin öyküsü alınır ve üzerinde çalışılacak anılar belirlenir. Ardından hazırlık aşamasında kişinin yoğun duygularla baş edebilmesi için güvenli yer imgesi ve sakinleşme teknikleri öğretilir; bu aşama atlanmaz. Sonra hedef anının en rahatsız edici görüntüsü, ona eşlik eden olumsuz inanç ve beden duyumları belirlenir ve dönüşümlü uyaranlarla anı işlenir. Sıkıntı azaldığında yerine daha sağlıklı bir inanç yerleştirilir ve bedende kalan gerginlik taranır. Tek bir travmatik olayla ilgili belirtilerde birkaç seansta belirgin rahatlama görülebilirken, uzun süreli ve tekrarlayan travmalarda süreç daha uzundur.
Travma odaklı diğer terapiler
EMDR’nin yanında travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve uzun süreli maruz bırakma terapisi de travma sonrası stres bozukluğunda etkili yöntemlerdir. Bu terapilerde kişi, travmayla ilgili düşüncelerini ve kaçındığı anıları güvenli bir ortamda ele alır. Hangi yöntemin seçileceği kişinin öyküsüne, tercihine ve belirtilerinin özelliğine göre psikologla birlikte belirlenir. Belirtiler ağırsa, depresyon ya da uykusuzluk eşlik ediyorsa terapiye bir psikiyatristin yürüttüğü ilaç tedavisi de eklenebilir.
Dikkat edilmesi gerekenler
Travma terapisi güvenli bir zemin gerektirir. Kişi hâlâ şiddet gördüğü bir ortamdaysa, yoğun intihar düşünceleri ya da aktif madde kullanımı varsa önce bu durumların ele alınması gerekir. Travma çalışmasının mutlaka bu alanda eğitim almış bir uzmanla yapılması önemlidir; deneyimsiz ellerde anıların aceleyle açılması kişiyi daha da zorlayabilir. Doğru uzmanla ve doğru zamanda başlanan travma terapisi ise yaşam kalitesini belirgin biçimde artırır.