Herkesin kendine özgü düşünme, hissetme ve ilişki kurma biçimi vardır; buna kişilik deriz. Kişilik bozukluklarında ise bu kalıplar o kadar katı ve uç hâle gelir ki kişinin kendisine ve çevresine süregen bir sıkıntı verir. Kişilik bozuklukları hakkında yaygın bir yanılgı, bunların “değişmeyeceği”dir; oysa uygun tedaviyle belirtiler belirgin biçimde azalabilir. Gaziantep’te yetişkin psikiyatristi arayanlar için bu sayfada kişilik bozukluklarını, özellikle de sınır (borderline) kişilik bozukluğunu ve tedavi seçeneklerini anlatıyoruz.
Kişilik bozukluğu nedir?
Kişilik bozukluğu, genellikle ergenlik ya da genç yetişkinlikte belirginleşen, farklı ortamlarda tekrarlayan ve kişinin ilişkilerini, işini ve kendini algılayışını etkileyen kalıcı bir davranış ve deneyim örüntüsüdür. Kişilik bozuklukları genel olarak üç grupta ele alınır: Tuhaf ve sıra dışı davranışların öne çıktığı grup (örneğin şizotipal, paranoid), duygusal dalgalanma ve dürtüselliğin öne çıktığı grup (örneğin sınır, narsisistik, antisosyal) ve kaygı ile kaçınmanın öne çıktığı grup (örneğin çekingen, bağımlı, obsesif kompulsif kişilik bozukluğu).
Sınır (borderline) kişilik bozukluğu
Psikiyatri pratiğinde en sık karşılaşılan kişilik bozukluklarından biridir. Belirgin özellikleri şunlardır:
- Terk edilme korkusu ve bunu önlemek için yoğun çaba
- İdealleştirme ile değersizleştirme arasında gidip gelen fırtınalı ilişkiler
- Gün içinde bile hızla değişen yoğun duygular, ani öfke patlamaları
- Süregen bir boşluk hissi ve belirsiz bir benlik algısı
- Harcama, yeme, madde kullanımı gibi alanlarda dürtüsel davranışlar
- Kendine zarar verme davranışları ya da intihar düşünceleri
Bu belirtilerin arkasında çoğu zaman duyguları düzenlemede yaşanan derin bir güçlük yatar. Genetik yatkınlık ve çocukluk döneminde yaşanan zorlayıcı deneyimler gelişiminde rol oynar.
Tanı nasıl konur?
Kişilik bozukluğu tanısı tek bir görüşmede ya da tek bir dönemin davranışlarına bakılarak konmaz. Psikiyatrist, kişinin yaşam öyküsünü, ilişkilerini ve belirtilerin uzun süredir farklı ortamlarda sürüp sürmediğini ayrıntılı olarak değerlendirir. Depresyon, bipolar bozukluk, travma sonrası stres bozukluğu ve dikkat eksikliği gibi benzer belirtiler gösterebilen ya da eşlik eden durumlar da araştırılır.
Tedavi seçenekleri
Kişilik bozukluklarında tedavinin temelini psikoterapi oluşturur. Sınır kişilik bozukluğu için özel olarak geliştirilmiş diyalektik davranış terapisi, duygu düzenleme, sıkıntıya dayanma ve kişiler arası beceriler kazandırır. Mentalizasyon temelli terapi ve şema terapi de etkinliği gösterilmiş yaklaşımlardır. İlaç tedavisi kişilik bozukluğunun kendisini değil; eşlik eden depresyon, kaygı, yoğun öfke ya da duygudurum dalgalanmaları gibi belirtileri hedefler. Uzun dönem izlem çalışmaları, sınır kişilik bozukluğu olan kişilerin önemli bir bölümünde belirtilerin yıllar içinde belirgin biçimde azaldığını göstermektedir. Kendine zarar verme ya da intihar düşünceleri varsa acil psikiyatrik değerlendirme gerekir.
Yakınlar için
Kişilik bozukluğu olan birinin yakını olmak yorucu olabilir; ani öfke patlamaları, değişken ilişki dinamikleri ve kendine zarar verme kaygısı aile üyelerini de derinden etkiler. Yakınların hastalık hakkında bilgi edinmesi, kişinin duygularını küçümsemeden ama net sınırlar koyarak destek olması ve kendi ruh sağlıklarını da gözetmeleri önemlidir. Bazı tedavi programları aileler için ayrı eğitim ve destek görüşmeleri de içerir. Sabırlı ve tutarlı bir tutum, tedavi sürecine önemli katkı sağlar.