Odasının kapısını kapatan, sorulara tek kelimeyle cevap veren, telefonundan başını kaldırmayan bir genç… Pek çok anne baba ergenlikle birlikte çocuklarıyla aralarına görünmez bir duvar örüldüğünü hisseder. Bu dönemde iletişimin değişmesi doğaldır; ancak doğru yaklaşımlarla bağ korunabilir, hatta güçlenebilir. Gaziantep’te çocuk ve ergen psikoloğu arayan aileler için bu sayfada ergenle iletişimin temel ilkelerini ve ne zaman destek almak gerektiğini anlatıyoruz.
Ergenlikte neler değişiyor?
Ergenlik, bedenin olduğu kadar beynin de hızla değiştiği bir dönemdir. Duyguların ve ödül arayışının merkezi olan bölgeler erken olgunlaşırken, planlama ve dürtü kontrolünden sorumlu ön beyin bölgeleri yirmili yaşlara kadar gelişmeye devam eder. Bu nedenle ergenler duyguları daha yoğun yaşar ve zaman zaman düşünmeden tepki verir. Aynı dönemde genç, kendi kimliğini oluşturmak için ailesinden ayrışmaya ve arkadaşlarına yakınlaşmaya ihtiyaç duyar. Kapıyı kapatmak çoğu zaman reddetmek değil, kendine alan açmaktır.
İletişimi zorlaştıran tutumlar
- Her konuşmayı nasihate ya da sorguya dönüştürmek
- Gencin duygularını küçümsemek: “Bunu dert mi ettin?”
- Başkalarıyla karşılaştırmak
- Paylaştığı bir şeyi sonra ona karşı kullanmak
- Her şeye karışmak ya da tersine hiçbir sınır koymamak
Bağı güçlendiren yaklaşımlar
Önce dinleyin: Genç bir şey anlattığında hemen çözüm sunmak yerine “Seni çok üzmüş” gibi duygusunu yansıtın. Çoğu zaman genç önce anlaşıldığını hissetmek ister. Doğal anları kullanın: Arabada, yemek hazırlarken ya da yürüyüşte, göz göze oturup “konuşalım” demekten çok daha rahat sohbetler çıkar. Ben dili kullanın: “Hep geç geliyorsun” yerine “Geç kaldığında haber alamayınca endişeleniyorum” demek savunmayı azaltır. İlgi alanlarına merak gösterin: Dinlediği müziği, oynadığı oyunu sormak, onun dünyasına açılan bir kapıdır.
Sınırlar ve özerklik dengesi
Ergenler sınırlara hâlâ ihtiyaç duyar; ancak bu sınırların gerekçesi açıklanmalı ve mümkün olduğunca birlikte belirlenmelidir. Güvenlikle ilgili kurallar (gece eve dönüş, alkol, araç kullanma gibi) net ve tutarlı olmalı; oda düzeni, giyim tarzı gibi alanlarda ise gence daha fazla söz hakkı tanınabilir. Kurallar çiğnendiğinde ceza yerine önceden konuşulmuş, mantıklı sonuçlar uygulamak daha etkilidir.
Ekranlar ve dijital dünya
Ergenlerin sosyal yaşamının önemli bir bölümü artık telefonda geçiyor; bu nedenle telefonu tamamen yasaklamak çoğu zaman çatışmayı büyütür ve gencin sorunlarını gizlemesine yol açar. Bunun yerine yemek saatleri ve yatmadan önceki bir saat gibi ekransız zamanları ailece belirlemek, telefonu geceleri yatak odası dışında şarj etmek ve gencin çevrim içi dünyasını merakla sormak daha yararlıdır. Siber zorbalık, uygunsuz içerik ya da tanımadığı kişilerle yazışma gibi riskler hakkında önceden sakin bir dille konuşmak, genç bir sorunla karşılaştığında ailesine gelmesini kolaylaştırır.
Psikolog ne zaman ve nasıl yardımcı olur?
İletişim tamamen koptuysa, evde sürekli çatışma yaşanıyorsa ya da gençte belirgin içe kapanma, okul başarısında ani düşüş, uyku ve iştah değişiklikleri gibi işaretler varsa bir çocuk ve ergen psikoloğundan destek almak yararlıdır. Psikolog gençle bireysel görüşmelerde güvenli bir alan oluşturur; gerektiğinde aileyle birlikte yapılan görüşmelerde iletişim kalıpları ele alınır ve herkesin birbirini daha iyi anlamasına yardımcı olunur. Gencin kendine zarar verme ya da yaşamını sonlandırma düşünceleri varsa vakit kaybetmeden psikiyatrik değerlendirme gerekir.