Evde kardeşleriyle neşeyle konuşan, şarkı söyleyen bir çocuk okula ya da kalabalık bir ortama girdiğinde tek kelime edemiyorsa, ailenin aklına çoğu zaman “çok utangaç” ya da “inatçı” olduğu gelir. Oysa bu tablo, seçici konuşmazlık (selektif mutizm) adı verilen ve temelinde yoğun kaygının yattığı bir durum olabilir. Erken fark edilip desteklendiğinde çocukların büyük bölümü konuşma güçlüğünü aşar. Samsun’da çocuk ve ergen psikiyatristi arayan aileler için bu sayfada seçici konuşmazlığın belirtilerini, nedenlerini ve tedavisini anlatıyoruz.
Seçici konuşmazlık nedir?
Seçici konuşmazlık, konuşabilen ve dili anlayan bir çocuğun okul gibi konuşmanın beklendiği belirli ortamlarda sürekli olarak konuşamamasıdır. Çocuk evde ve yakın ailesiyle rahatça konuşur; ancak öğretmeniyle, sınıf arkadaşlarıyla ya da tanımadığı yetişkinlerle konuşamaz. Bu durum en az bir ay sürer (okulun ilk ayı hariç) ve çocuğun okul başarısını ve sosyal ilişkilerini olumsuz etkiler. Seçici konuşmazlık çoğunlukla okul öncesi dönemde ya da okula başlarken fark edilir.
İnatçılık değil, kaygı
Seçici konuşmazlık yaşayan çocuklar konuşmayı reddetmez; konuşmaları gereken anda yoğun bir kaygı yaşar ve adeta “donarlar”. Bu çocukların önemli bir bölümünde sosyal kaygı belirtileri de bulunur. Çekingen bir mizaç, ailede kaygı öyküsü, iki dilli bir ortamda yeni bir dil öğrenme süreci ya da konuşma ve dil gelişimindeki hafif güçlükler riski artırabilir. Bazı çocuklar konuşamadıkları ortamlarda baş sallama, işaret etme ya da fısıldama gibi yollarla iletişim kurar.
Dikkat edilmesi gereken işaretler
- Evde konuşkan olduğu hâlde okulda ya da kalabalıkta hiç konuşmama
- Konuşması beklendiğinde donma, göz temasından kaçınma, ifadesiz yüz
- Tuvalete gitmek ya da yardım istemek gibi temel ihtiyaçları bile dile getirememe
- Okula başladıktan sonra aylar geçmesine rağmen değişiklik olmaması
- Arkadaş edinmekte ve grup etkinliklerine katılmakta güçlük
Değerlendirme
Çocuk ve ergen psikiyatristi; çocuğun gelişim öyküsünü, konuşabildiği ve konuşamadığı ortamları, aile ve okul gözlemlerini birlikte değerlendirir. İşitme sorunları, konuşma ve dil gelişimi bozuklukları ve otizm spektrum bozukluğu gibi benzer görünebilen durumların ayırt edilmesi önemlidir. Gerekirse dil ve konuşma terapistiyle birlikte çalışılır.
Tedavi
Seçici konuşmazlığın tedavisinde en etkili yaklaşım bilişsel davranışçı terapiye dayanan, kademeli çalışmadır. Çocuk, önce rahat konuştuğu kişilerle konuştuğu ortama yeni bir kişinin yavaş yavaş katılması ya da konuşmanın önce fısıltıyla, sonra kısa yanıtlarla başlaması gibi küçük ve başarılabilir adımlarla ilerler. Öğretmen ve okul ekibi bu sürecin önemli bir parçasıdır. Kaygı belirtileri yoğun olan ve kademeli çalışmadan yeterince yarar görmeyen çocuklarda psikiyatrist ilaç tedavisini de değerlendirebilir.
Erken müdahalenin önemi
Seçici konuşmazlık bazen kendiliğinden düzelse de çoğu zaman beklemek yerine erken destek önerilir. Konuşmama durumu uzadıkça çocuğun çevresindekiler onun konuşmamasına alışır, çocuk da “konuşmayan çocuk” rolüne yerleşir ve bu kalıbı kırmak zorlaşır. Erken başlanan, aile ve okulun birlikte yürüttüğü kademeli çalışmalar çok daha hızlı sonuç verir. Tedavi edilmediğinde sosyal kaygı ve okul güçlükleri ergenlik dönemine taşınabilir.
Ailelere ve öğretmenlere öneriler
- Çocuğu konuşması için zorlamayın, rüşvet ya da cezaya başvurmayın.
- Başkalarının yanında onun yerine sürekli cevap vermek yerine kısa bir süre bekleyin.
- Sözsüz iletişimini kabul edin ve iletişim çabasını takdir edin.
- Çocuğu “konuşmayan çocuk” olarak tanıtmaktan kaçının.